Nếu có một nơi nào đó ở Việt Nam mà văn hóa, thiên nhiên và con người hòa quyện thành một bản giao hưởng mộc mạc mà sâu lắng thì đó chính là Cà Mau, mảnh đất tận cùng Tổ quốc, nơi "chim bay thẳng cánh, cá lội ngược nguồn".

Về với Cà Mau là về với rừng U Minh thăm thẳm, về với những dòng sông chằng chịt phù sa, là cơ hội để bước vào thế giới tâm linh rực rỡ sắc màu của cộng đồng người Khmer nơi đây. 

Và giữa muôn vàn khoảnh khắc đáng nhớ ấy, Tết Chôl Chnăm Thmây, lễ mừng năm mới theo lịch cổ truyền Khmer chính là một trong những nét văn hóa đặc sắc bậc nhất, đậm đà bản sắc và mang đến cho du khách một trải nghiệm không thể nào quên.

1. Tết Chôl Chnăm Thmây - Khởi đầu năm mới của người Khmer tại Cà Mau

Giữa vùng đất cuối trời Nam Bộ, nơi rừng tràm giao hòa cùng sông nước, cộng đồng người Khmer tại Cà Mau mỗi năm lại náo nức chào đón một lễ hội quan trọng nhất trong năm, Tết Chôl Chnăm Thmây, hay còn gọi là “vào năm mới”.

Đây là một dịp mừng năm mới theo lịch cổ truyền của người Khmer, là thời điểm thiêng liêng đánh dấu sự chuyển giao của trời đất, mang ý nghĩa cầu an lành, mưa thuận gió hòa, mùa màng no đủ. Chôl Chnăm Thmây là khoảnh khắc cả cộng đồng cùng hướng về cội nguồn, gửi gắm niềm tin vào sự tái sinh và khởi đầu của mọi điều tốt lành.

Trong năm 2025, lễ hội Chôl Chnăm Thmây tại Cà Mau diễn ra từ ngày 14 đến 16 tháng 4 khoảng thời gian rực rỡ nắng đầu hè, khi nhịp sống miền Tây rộn ràng và lòng người tràn đầy hứng khởi. Đây là dịp để du khách có thể hòa mình vào không khí lễ hội truyền thống, cảm nhận sâu sắc nhịp sống văn hóa Khmer giữa lòng đất Mũi. 

Một trong những địa điểm tổ chức lễ hội tiêu biểu và được nhiều người biết đến nhất là chùa Monivongsa Bopharam, tọa lạc ngay trung tâm thành phố Cà Mau. Đây là ngôi chùa Khmer lớn và đẹp nhất của tỉnh, là nơi diễn ra các nghi lễ quan trọng trong dịp Tết, nơi cộng đồng Khmer tụ hội, cầu nguyện và gìn giữ truyền thống qua bao thế hệ. Ngoài ra, các chùa Khmer khác trong tỉnh như chùa Rạch Giồng (huyện Trần Văn Thời), chùa Cao Dân (huyện Thới Bình) cũng là những điểm đến đáng chú ý trong dịp này, mang đến cho du khách cái nhìn toàn diện về đời sống văn hóa tâm linh của người Khmer Nam Bộ.

2. Tết Chôl Chnăm Thmây – Nơi văn hóa Khmer nảy mầm trong nhịp sống đất Mũi

Giữa miền đất tận cùng Tổ quốc, nơi thiên nhiên đậm đà sắc thái nhiệt đới, Tết Chôl Chnăm Thmây là dấu mốc khởi đầu một năm mới, là thời điểm thiêng liêng khi người Khmer hòa mình vào nhịp chuyển mùa của đất trời. 

Đó là lúc mùa khô dần khép lại, những đợt mưa đầu mùa bắt đầu gõ nhịp trên mái lá, trên đồng ruộng, báo hiệu một chu kỳ sản xuất mới sắp sửa bắt đầu. Chính trong khoảnh khắc ấy, cộng đồng Khmer gửi gắm niềm hy vọng lớn lao: mong mưa thuận gió hòa, đất đai trù phú, lúa trổ bông vàng óng và đời sống no đủ hơn qua từng mùa vụ.

Bên cạnh ý nghĩa cầu cho thiên nhiên hài hòa và mùa màng tươi tốt, Tết Chôl Chnăm Thmây còn là dịp trọng đại để người Khmer tưởng nhớ tổ tiên, báo hiếu ông bà cha mẹ và vun đắp giá trị đạo lý gia đình. Mỗi nén hương dâng lên nơi chánh điện, mỗi bữa cơm được dọn cúng tại chùa hay ngay trong gian bếp ấm cúng của người dân đều mang trong mình lời khấn nguyện âm thầm nhưng tha thiết: cầu cho người đã khuất được an nghỉ, người còn sống được an yên. 

Đây cũng là thời điểm cộng đồng hướng về tương lai sáng sủa, đong đầy hy vọng, nơi con cháu tiếp nối truyền thống và chung tay xây dựng cuộc sống mới giàu đẹp hơn.

Tại Cà Mau nơi có hơn 30.000 người Khmer sinh sống, phần lớn tập trung ở các khu vực Trần Văn Thời, U Minh, Thới Bình và thành phố Cà Mau, Tết Chôl Chnăm Thmây đã trở thành một biểu tượng văn hóa cộng đồng đặc trưng, góp phần làm phong phú bức tranh đa sắc của đời sống miền Tây. Sự hiện diện và giữ gìn những giá trị văn hóa ấy qua bao năm tháng là minh chứng sống động cho bản lĩnh, lòng kiên trì và tình đoàn kết của đồng bào Khmer nơi đất Mũi.

3. Ba ngày rộn ràng – Hành trình tâm linh đầy sắc màu Tết Chôl Chnăm Thmây

Lễ Tết Chôl Chnăm Thmây của người Khmer không diễn ra trong một buổi, một ngày, mà là cả hành trình ba ngày thiêng liêng và trọn vẹn, nơi mỗi nghi thức đều mang đậm giá trị văn hóa, tín ngưỡng và tinh thần cộng đồng sâu sắc. 

Ngày thứ nhất – Chol Sangkran Thmây: Khởi đầu thiêng liêng

Ngày đầu tiên của lễ Tết Khmer, còn gọi là Chol Sangkran Thmây, đánh dấu khoảnh khắc bước sang năm mới. Trong tâm thức người Khmer, đây là thời điểm chuyển giao giữa năm cũ và năm mới, khi một vị thần mới sẽ thay thế thần cai quản cũ để trông coi nhân gian trong vòng 12 tháng tiếp theo. Nghi thức rước Maha Sangkran tức rước “Đại lịch” được tổ chức trang trọng tại các ngôi chùa Khmer như một lời chào đón thần linh mới, đồng thời thể hiện lòng biết ơn đối với sự bảo hộ của thần cũ trong suốt năm vừa qua.

Không khí tại các ngôi chùa như chùa Monivongsa Bopharam trở nên đặc biệt sinh động trong ngày này. Người dân Khmer, từ già đến trẻ, cùng nhau dọn dẹp, trang hoàng chùa chiền, dựng cờ phướn ngũ sắc, bày mâm trái cây tươi ngon, chuẩn bị nhang đèn, nước thơm, hoa tươi tất cả tạo nên một không gian lễ hội đầy sắc màu và trang nghiêm.

Ngày thứ hai – Dâng cơm và đắp núi cát: Tri ân và cầu phúc

Ngày thứ hai mang đậm ý nghĩa tri ân và tích phúc, những giá trị cốt lõi trong đời sống tâm linh của người Khmer. Ngay từ sáng sớm, các gia đình Khmer chuẩn bị lễ vật đơn sơ nhưng chu đáo để thực hiện nghi thức dâng cơm cho sư sãi tại chùa. Đây là hình thức báo hiếu, thể hiện lòng biết ơn đối với các vị tu hành đã hy sinh đời sống cá nhân để giữ gìn đạo pháp và là cầu nối giữa con người với thần linh.

Một nghi thức đặc biệt khác trong ngày là “Puôn Phnôm Khsach” đắp núi cát, một truyền thống độc đáo chỉ có ở các lễ hội Phật giáo Nam Tông. Tại sân chùa, người dân cùng nhau đắp các mô cát hình tháp, tượng trưng cho núi Tu Di trung tâm vũ trụ trong quan niệm Phật giáo. Mỗi hạt cát đắp lên là một lời khấn nguyện, một nghiệp lành được tích góp, với mong muốn năm mới sẽ đến trong thuận lợi và may mắn.

Ngày thứ ba – Tắm Phật và cầu siêu: Thanh tịnh – hồi hướng – hiếu lễ

Ngày cuối cùng của lễ hội là thời khắc thanh tẩy tâm hồn và thể hiện lòng hiếu kính. Tại chánh điện của chùa, lễ tắm tượng Phật được cử hành trang trọng, với nước thơm, cánh hoa và lời tụng cầu mong cho thân tâm thanh sạch, đời sống an lạc. Đây là một nghi thức tôn giáo mang tính biểu tượng: gột rửa điều cũ kỹ, mở lòng đón nhận điều mới tốt đẹp hơn. Trong nhiều gia đình Khmer, lễ tắm Phật cũng được tái hiện tại gia, thể hiện sự tôn kính và gắn kết giữa tôn giáo và đời sống thường nhật.

Cùng ngày, một nghi thức sâu sắc không kém là lễ Băngskôl – cầu siêu cho người đã khuất tại tháp cốt trong chùa. Thân nhân mang lễ vật đến chùa, dâng cơm, thắp nhang, tụng kinh để hồi hướng công đức cho ông bà tổ tiên, hành động nhắc nhở thế hệ con cháu về đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Đặc biệt, nghi thức tắm tổ tiên và mừng tuổi cũng được diễn ra trong không khí trang trọng tại gia đình. Con cháu rửa chân, xoa nước thơm và chúc thọ cha mẹ, ông bà hành động nhỏ nhưng chan chứa nghĩa tình, gói ghém trọn vẹn sự biết ơn và gắn bó gia đình.

Từ thiêng liêng đến rộn ràng, từ cá nhân đến cộng đồng, ba ngày Tết Chôl Chnăm Thmây là một hành trình văn hóa sâu lắng, nơi mỗi du khách đều có thể tìm thấy sự tĩnh lặng trong tâm hồn, sự kết nối với những giá trị cổ truyền và sự hứng khởi khi bước vào một chu kỳ sống mới giữa miền đất Mũi dịu dàng, đậm đà bản sắc Khmer.

4. Trải nghiệm văn hóa sống động trong Tết Chôl Chnăm Thmây

Không chỉ dừng lại ở các nghi lễ tôn giáo linh thiêng, Tết Chôl Chnăm Thmây tại Cà Mau còn là một dịp lễ hội mang đậm tính cộng đồng, nơi người dân Khmer cùng nhau sẻ chia niềm vui và du khách có thể thực sự đắm mình trong bầu không khí chan hòa, mộc mạc nhưng đầy cuốn hút.

Ngay từ sáng sớm những ngày Tết, từng ngôi làng, từng mái nhà trong cộng đồng Khmer đã rộn ràng tiếng nói cười. Người dân đi thăm hỏi lẫn nhau, gửi lời chúc năm mới bình an, hạnh phúc. Trẻ nhỏ vui mừng nhận những lời chúc và quà mừng tuổi từ ông bà, cha mẹ một nghi thức vừa mang tính truyền thống vừa là sự tiếp nối tình thân trong gia đình. Du khách nếu có dịp ghé thăm các phum sóc Khmer vào thời điểm này sẽ cảm nhận rõ sự ấm áp, thân thiện và lòng hiếu khách chân thành từ người dân địa phương.

Song song với các hoạt động lễ nghi, những hội thao truyền thống được tổ chức tại nhiều điểm chùa, tiêu biểu là chùa Rạch Giồng và chùa Cao Dân (từ ngày 13 đến 15/4/2025), đã góp phần tạo nên bầu không khí sôi nổi và hào hứng. Các môn thể thao dân gian như bóng chuyền, đạp xe chậm, đập heo đất phản ánh đời sống lao động, sinh hoạt gần gũi của người Khmer. Nét đặc sắc nằm ở chỗ, những cuộc thi ấy không nặng tính thắng thua mà mang đậm tinh thần gắn kết, vui là chính ai cũng có thể tham gia, ai cũng có thể cười vui.

Không khí lễ hội thêm phần náo nhiệt với những màn múa truyền thống, trò chơi dân gian, đặc biệt là trò “té nước”, hoạt động được giới trẻ rất yêu thích. Trong tâm thức người Khmer, việc té nước tượng trưng cho việc rửa sạch những điều không may mắn của năm cũ, đồng thời mang đến sự tươi mát, phúc lành cho năm mới.

Bên cạnh đó, du khách có thể dành thời gian tham quan chùa Monivongsa Bopharam, ngôi chùa Khmer tiêu biểu nhất tỉnh Cà Mau. Vào dịp Tết, nơi đây trở nên rực rỡ với cờ phướn, lồng đèn và không gian được chăm chút kỹ lưỡng. Đặc biệt, hoạt động thả chim bồ câu trong khuôn viên chùa như một lời nguyện cầu tự do và bình an, là điểm nhấn đầy thi vị.

Từ thôn xóm đến sân chùa, từ lễ nghi đến trò chơi, Tết Chôl Chnăm Thmây là bức tranh sống động về đời sống văn hóa cộng đồng Khmer tại Cà Mau, nơi mỗi người đến đều có thể tìm thấy sự gắn kết, sự sẻ chia và niềm vui thuần khiết trong từng ánh mắt, từng tiếng cười. 

5. Bí quyết trải nghiệm trọn vẹn lễ hội Chôl Chnăm Thmây tại Cà Mau

Tham gia một lễ hội mang đậm tính tâm linh và bản sắc văn hóa như Chôl Chnăm Thmây là một trải nghiệm cần sự tinh tế, tôn trọng và chuẩn bị chu đáo. 

Để mỗi bước chân đến với không gian lễ hội tại Cà Mau trở nên trọn vẹn, du khách cần lưu ý một số điểm quan trọng, giúp bản thân hòa nhập nhẹ nhàng vào nhịp sống cộng đồng và tận hưởng mọi khoảnh khắc một cách an yên và ý nghĩa.

Trước hết, vì phần lớn các hoạt động diễn ra tại chùa Khmer, nơi linh thiêng và trang trọng, nên việc ăn mặc trang nghiêm, kín đáo là điều cần thiết. Những bộ trang phục lịch sự, màu sắc nhã nhặn thể hiện sự tôn trọng với tín ngưỡng của người địa phương, giúp du khách dễ dàng hòa mình vào không khí thành kính của lễ hội.

Ngoài ra, do thời tiết Cà Mau vào tháng 4 thường nắng gắt, du khách nên chuẩn bị những vật dụng cá nhân cần thiết như nón rộng vành, khăn choàng, kem chống nắng và nước uống cá nhân để bảo vệ sức khỏe trong suốt quá trình tham quan. 

Để có thể cảm nhận đầy đủ tinh thần và các lớp lang văn hóa đặc sắc của Tết Chôl Chnăm Thmây, du khách nên tham gia các hoạt động chính diễn ra từ ngày 14 đến 16/4 hằng năm. Đây là khoảng thời gian các nghi lễ quan trọng như rước Maha Sangkran, đắp núi cát, tắm Phật và lễ hội cộng đồng được tổ chức đồng loạt tại nhiều chùa Khmer trên địa bàn tỉnh. 

Tết Chôl Chnăm Thmây tại Cà Mau là một lễ hội dân gian, là lời thì thầm từ chiều sâu văn hóa Khmer, là chiếc cầu nối giữa con người với thần linh, giữa quá khứ và tương lai, giữa cộng đồng và du khách. Ba ngày lễ giúp người Khmer gửi gắm ước nguyện về một năm mới an lành, mở rộng vòng tay đón chào tất cả những ai muốn tìm hiểu, trải nghiệm và đồng hành cùng nét đẹp tinh thần ấy. Đến Cà Mau mùa lễ hội, du khách được lưu giữ trong tim những xúc cảm nguyên sơ, chân thành và thiêng liêng như thể chính mình cũng vừa bước qua một năm mới rạng rỡ cùng người dân đất Mũi.