Giữa lòng miền biên ải Đông Bắc, Lạng Sơn hiện lên như một bức tranh hài hòa giữa vẻ đẹp núi non hùng vĩ và chiều sâu văn hóa đặc sắc. Không chỉ thu hút du khách bởi những phiên chợ vùng cao rộn ràng hay ẩm thực đậm đà hương vị núi rừng, nơi đây còn là miền đất linh thiêng của những lễ hội truyền thống giàu bản sắc. 

Nổi bật trong đó là lễ hội đền Kỳ Cùng – Tả Phủ, sự kiện tâm linh lớn nhất năm của người dân xứ Lạng, diễn ra vào dịp tháng Giêng âm lịch. Với nghi thức rước thần trang trọng, những điệu sli – lượn ngọt ngào và không khí hội xuân rộn ràng, lễ hội là dịp tri ân tiền nhân, là cánh cửa để du khách bước vào thế giới văn hóa sâu sắc và độc đáo của vùng đất biên cương này.

1. Lễ hội đền Kỳ Cùng – Tả Phủ: Tinh hoa văn hóa Xứ Lạng hội tụ

Mỗi độ xuân về, khi đất trời xứ Lạng phủ một màu non tơ của lộc biếc và sương mờ bảng lảng, cũng là lúc lễ hội đền Kỳ Cùng – Tả Phủ rộn ràng trở lại, mang theo những giá trị văn hóa đặc sắc đã bền bỉ trường tồn qua hàng thế kỷ. Đây là lễ hội truyền thống lớn bậc nhất tại tỉnh Lạng Sơn, được tổ chức thường niên từ ngày 22 đến ngày 27 tháng Giêng âm lịch, thu hút hàng vạn du khách trong và ngoài tỉnh tìm về trẩy hội, dâng hương và hòa mình vào không khí linh thiêng, rộn ràng của miền biên ải.

Lễ hội diễn ra tại hai địa điểm tâm linh linh thiêng của Lạng Sơn: đền Kỳ Cùng, nơi thờ Quan lớn Tuần Tranh vị thần gắn bó mật thiết với đời sống tâm linh người dân vùng biên và đền Tả Phủ, nơi tưởng niệm Tả đô đốc Thân Công Tài, danh tướng có công trấn giữ vùng biên cương Lạng Sơn. Hai ngôi đền này cách nhau không xa, được kết nối bằng nghi thức rước linh thiêng, tạo nên hành trình tâm linh độc đáo giữa lòng đô thị hiện đại.

Lễ hội đền Kỳ Cùng – Tả Phủ còn là không gian để cộng đồng các dân tộc Tày, Nùng, Kinh… cùng nhau hội tụ, trao truyền và tái hiện những nét đẹp văn hóa truyền thống. Qua từng nghi lễ, làn điệu dân ca, điệu múa sư tử hay các trò chơi dân gian, lễ hội lan tỏa thông điệp về lòng biết ơn tổ tiên, tinh thần đoàn kết và khát vọng gìn giữ bản sắc dân tộc giữa đời sống hiện đại. Với người Lạng Sơn, đây là dịp linh thiêng để tri ân các bậc tiền nhân đã có công dựng nước – giữ làng; còn với du khách, đó là hành trình khám phá di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc không thể bỏ qua.

2. Gốc tích linh thiêng của một lễ hội Đền Kỳ Cùng, sự kiện nghìn năm xứ Lạng

Lễ hội đền Kỳ Cùng – Tả Phủ là bản giao hưởng thiêng liêng của lịch sử, truyền thuyết và tâm linh. Theo dân gian truyền tụng, lễ hội có nguồn gốc từ hai nhân vật lịch sử có công lớn với vùng đất Lạng Sơn – đó là Quan lớn Tuần Tranh và Tả đô đốc Hán Quận công Thân Công Tài. Một người là biểu tượng của trung nghĩa nhưng chịu oan khuất, một người là vị quan anh minh đã thay dân minh oan và khôi phục chính nghĩa cho bậc tiền nhân. Hai hình tượng ấy đã hòa quyện thành câu chuyện thiêng liêng, nuôi dưỡng lòng kính ngưỡng trong tâm thức người dân xứ Lạng từ đời này sang đời khác.

Bi kịch oan khuất và lòng dân ghi tạc muôn đời

Truyền thuyết kể rằng, Quan lớn Tuần Tranh là một vị quan thanh liêm, mẫu mực trong triều đình xưa. Trong một lần nhận trọng trách tuần tra vùng biên, ông bị vu oan khiến uất ức mà gieo mình xuống sông Kỳ Cùng để minh chứng cho sự trong sạch của mình. Tấm lòng trung nghĩa của ông khiến lòng dân thương tiếc khôn nguôi. Nhiều năm sau, Thân Công Tài – một vị tướng tài ba, đảm nhận chức vụ trấn giữ Lạng Sơn – đã điều tra, làm sáng tỏ nỗi oan của Tuần Tranh. Ông không chỉ minh oan mà còn thuyết phục triều đình phong thần và cho phép lập đền thờ người xưa tại nơi ông tuẫn tiết.

Di sản tâm linh lưu dấu qua thời gian giữa lòng xứ Lạng

Từ sự kiện ấy, người dân Lạng Sơn đã lập đền thờ Quan lớn Tuần Tranh bên dòng sông Kỳ Cùng – nay là đền Kỳ Cùng – để tưởng nhớ công lao và tấm lòng trung trinh của ông. Đồng thời, đền Tả Phủ cũng được dựng nên để thờ Thân Công Tài – người anh hùng trấn biên, biểu tượng cho chính nghĩa và công lý. Hai ngôi đền trở thành linh địa, nơi gửi gắm niềm tin, lòng thành và sự biết ơn của bao thế hệ. Câu chuyện truyền thuyết ấy chính là mạch nguồn hun đúc nên lễ hội Kỳ Cùng – Tả Phủ hôm nay.

3. Các hoạt động chính trong lễ hội Đền Kỳ Cùng tại Lạng Sơn

Nghi lễ rước thần trang nghiêm: Sợi dây kết nối quá khứ và hiện tại

Lễ hội đền Kỳ Cùng – Tả Phủ mở đầu bằng một nghi thức linh thiêng mang đậm màu sắc tâm linh: lễ rước bát hương Quan lớn Tuần Tranh. Vào ngày 22 tháng Giêng âm lịch, đoàn rước trang trọng xuất phát từ đền Kỳ Cùng, đưa bát hương thần đến đền Tả Phủ với sự tham gia của hàng trăm người dân và du khách, trong tiếng trống, chiêng, nhạc lễ rộn ràng hòa cùng không khí linh thiêng. 

Đến ngày 27 tháng Giêng, nghi lễ rước trở về được tiến hành long trọng như một lời tiễn biệt, khép lại một hành trình tâm linh sâu sắc. Đây là điểm nhấn độc đáo trong phần lễ, thể hiện lòng thành kính, tri ân các bậc tiền nhân và sự gắn kết cộng đồng bền chặt giữa các thế hệ.

Tế lễ truyền thống: Nơi hội tụ tinh thần đạo lý “uống nước nhớ nguồn”

Xuyên suốt lễ hội là các nghi thức tế lễ được tổ chức trang nghiêm tại cả hai đền – Kỳ Cùng và Tả Phủ. Những mâm cỗ đầy đặn, lễ vật được chuẩn bị kỹ lưỡng và phần nghi thức do các bậc cao niên thực hiện mang đậm tính biểu tượng và thiêng liêng. Tế lễ là hành động tri ân các vị thần linh, danh tướng, là dịp để giáo dục thế hệ trẻ về lòng trung nghĩa, về đạo lý “ăn quả nhớ người trồng cây”. Mỗi năm, hàng ngàn người đổ về đây dâng hương, cầu an, mong một năm bình an, thịnh vượng và mùa màng tốt tươi – một nét đẹp văn hóa không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người dân xứ Lạng.

Phần hội rộn ràng: Bản giao hưởng văn hóa dân gian sống động

Nếu phần lễ mang nét trang nghiêm thì phần hội lại là không gian bừng sáng sắc màu văn hóa dân gian. Từ sáng sớm, khu vực tổ chức lễ hội trở nên náo nhiệt với hàng loạt trò chơi dân gian truyền thống như kéo co, đẩy gậy, cờ tướng, tranh đầu pháo – trò chơi đặc sắc và hấp dẫn được nhiều người mong chờ mỗi dịp lễ hội đến. 

Không khí càng thêm phần náo nức với những màn múa sư tử, hát sli – lượn – những làn điệu dân ca Tày – Nùng ngân vang như dẫn dắt du khách về với núi rừng xưa cũ. Những điệu quan họ du dương cũng góp phần tô điểm thêm cho lễ hội, tạo nên một bức tranh văn hóa đa sắc màu.

Không gian trải nghiệm văn hóa truyền thống cho du khách

Lễ hội đền Kỳ Cùng – Tả Phủ là sân chơi văn hóa cho cộng đồng. Du khách sẽ được chiêm ngưỡng những mâm lễ được trưng bày công phu qua cuộc thi bày mâm cỗ truyền thống, tham gia gói bánh chưng – một biểu tượng của Tết cổ truyền Việt Nam. 

Không gian lễ hội còn mở rộng với các hoạt động nghệ thuật như thi vẽ tranh hoa đào – loài hoa biểu trưng cho mùa xuân xứ Bắc, hay xem diễn tích về Quan lớn Tuần Tranh – một cách kể lại lịch sử sinh động qua hình thức sân khấu hóa. Đây chính là nét đặc biệt khiến lễ hội đền Kỳ Cùng – Tả Phủ là điểm đến tín ngưỡng, một trải nghiệm văn hóa đầy cuốn hút cho mọi du khách.

4. Ẩm thực độc đáo khi tham gia lễ hội đền Kỳ Cùng

Tinh hoa ẩm thực xứ Lạng níu chân du khách trẩy hội

Nổi tiếng với không khí linh thiêng và giàu bản sắc, lễ hội đền Kỳ Cùng – Tả Phủ còn khiến du khách thập phương say lòng bởi những món ăn dân dã mà đậm đà hương vị núi rừng. Đây là dịp lý tưởng để du khách không thưởng lãm văn hóa lễ hội và trải nghiệm một hành trình ẩm thực đặc sắc, nơi từng món ăn như kể lại câu chuyện của đất, của người Lạng Sơn – một vùng biên cương vừa mộc mạc, vừa nồng hậu.

Thưởng thức khâu nhục – linh hồn của ẩm thực xứ Lạng

Mỗi khi đến hội, món ăn mà bất cứ ai cũng mong chờ được thưởng thức chính là khâu nhục – món đặc sản trứ danh của người Tày, Nùng. Thịt ba chỉ được tẩm ướp cầu kỳ với thảo mộc, quả mắc mật, đậu phụ thối và nhiều loại gia vị bản địa, sau đó đem hấp cách thủy suốt nhiều giờ cho đến khi mềm rục, thơm nức. Khâu nhục được ví như "món ăn của sự kiên nhẫn", thể hiện kỹ thuật chế biến tinh tế của người dân địa phương. Trong không khí lễ hội nhộn nhịp, việc ngồi bên mâm cỗ truyền thống, nhâm nhi miếng khâu nhục thơm mềm cùng chén rượu ngô ấm nồng chính là một trải nghiệm văn hóa đáng nhớ.

Hương vị ngọt lành từ bánh chưng đen và bánh khảo

Ẩm thực lễ hội Kỳ Cùng không thể thiếu những món bánh truyền thống mang ý nghĩa tâm linh và biểu trưng cho sự sum vầy, may mắn. Trong đó, bánh chưng đen – món bánh đặc trưng của người Tày – được làm từ gạo nếp trộn với tro nếp cái hoa vàng, nhân đỗ xanh, thịt mỡ, gói vuông vắn trong lá dong rừng. Bánh có màu đen bóng, dẻo thơm, được bày trên mâm lễ hoặc dùng để mời khách trong những ngày hội. 

Ngoài ra, bánh khảo – một loại bánh ngọt làm từ bột nếp, nhân lạc hoặc đường phên, có vị bùi béo nhẹ nhàng – cũng là thức quà truyền thống được nhiều người lựa chọn mang về làm kỷ niệm sau khi tham dự lễ hội.

Ẩm thực đường phố hấp dẫn – nét chấm phá sống động của mùa xuân xứ Lạng

Dạo quanh khu vực tổ chức lễ hội, du khách còn có thể bắt gặp nhiều món ăn đường phố dân dã nhưng quyến rũ đến khó cưỡng: từ nem nướng Hữu Lũng nóng hổi thơm lừng, lạp xưởng hun khói thơm đậm vị mắc mật, đến những xiên thịt nướng, bánh ngô, bánh khoai... được chế biến tại chỗ, vừa ăn vừa ngắm người qua lại rộn ràng trong sắc xuân. 

5. Giá trị văn hóa và tâm linh của lễ hội Đền Kỳ Cùng

Lễ hội đền Kỳ Cùng – Tả Phủ là một sự kiện thường niên, là không gian linh thiêng để người dân Lạng Sơn cùng du khách thập phương trở về nguồn cội, tri ân những bậc tiền nhân đã có công dựng nước, giữ làng. Trong khói hương nghi ngút bên dòng sông Kỳ Cùng huyền thoại, hình ảnh Quan lớn Tuần Tranh và Thân Công Tài hiện lên như biểu tượng sống động của tinh thần trung nghĩa, công chính và lòng dân vững bền. 

Thắp sáng bản sắc dân tộc giữa lòng hội xuân xứ Lạng

Với sự tham gia đông đảo của các cộng đồng dân tộc như Tày, Nùng, Kinh… lễ hội đền Kỳ Cùng – Tả Phủ là minh chứng sống động cho tinh thần đại đoàn kết dân tộc. Từ cách bày mâm lễ, điệu múa sư tử, đến làn điệu sli lượn vang vọng – mọi yếu tố đều phản ánh chiều sâu văn hóa được cộng đồng gìn giữ và trao truyền từ đời này sang đời khác. Trong một thế giới đang thay đổi từng ngày, lễ hội trở thành điểm tựa tinh thần, nơi lưu giữ những giá trị truyền thống không phai mờ trước làn sóng hiện đại hóa.

Không gian giao hòa giữa tín ngưỡng dân gian và cộng đồng

Lễ hội còn là nơi cộng đồng tìm thấy sự gắn kết sâu sắc. Hàng nghìn người cùng tụ họp, cùng dâng lễ, cùng tham gia các trò chơi dân gian – tất cả tạo nên một bức tranh văn hóa sinh động, thấm đẫm tinh thần sẻ chia và đồng thuận. Đây là dịp để những người con xa quê trở về, để du khách phương xa thấu hiểu nếp sống của cư dân biên cương, để mỗi cá nhân cảm nhận rõ nét hơn giá trị của cội nguồn và bản sắc văn hóa dân tộc.

6. Kinh nghiệm tham gia lễ hội Đền Kỳ Cùng, Lạng Sơn

Để cảm nhận trọn vẹn không khí linh thiêng và sôi động của lễ hội đền Kỳ Cùng – Tả Phủ, du khách nên lựa chọn tham gia vào hai mốc thời gian quan trọng nhất: ngày 22 và ngày 27 tháng Giêng âm lịch. 

Ngày 22 là thời điểm diễn ra lễ rước bát hương Quan lớn Tuần Tranh từ đền Kỳ Cùng sang đền Tả Phủ – nghi lễ khởi đầu mang tính tâm linh sâu sắc. Trong khi đó, ngày 27 là thời khắc khép lại lễ hội bằng nghi lễ rước trở về đầy trang nghiêm, hòa quyện giữa truyền thống và cảm xúc cộng đồng. 

Chuẩn bị kỹ càng: Hòa mình trọn vẹn vào không khí hội xuân tại Đền Kỳ Cùng

Để có trải nghiệm ý nghĩa và trọn vẹn tại lễ hội, du khách nên chuẩn bị một số vật dụng cần thiết. Nếu có ý định dâng hương cầu an, hãy chuẩn bị lễ vật chu đáo – có thể là mâm ngũ quả, nhang đèn, hoa tươi hoặc bánh chưng, xôi gà tùy theo phong tục. 

Ngoài ra, mặc trang phục truyền thống hoặc trang phục lịch sự thể hiện sự tôn kính nơi cửa đền, giúp du khách hòa mình sâu hơn vào không khí văn hóa giàu bản sắc của cộng đồng địa phương. Với khí hậu Lạng Sơn đầu năm thường se lạnh, bạn cũng nên mang theo áo khoác nhẹ để giữ ấm khi tham gia các hoạt động ngoài trời, đặc biệt vào sáng sớm hoặc chiều tối.

Một số lưu ý giúp hành trình trẩy hội Đền Kỳ Cùng thêm trọn vẹn

Lễ hội thu hút hàng ngàn lượt khách mỗi ngày nên việc tuân thủ quy định của ban tổ chức là điều vô cùng quan trọng. Du khách cần giữ ý thức nơi công cộng, không chen lấn, xô đẩy khi tham gia rước lễ, tế lễ hay các hoạt động đông người. Bên cạnh đó, việc giữ gìn vệ sinh môi trường, không xả rác bừa bãi cũng là một hành động thiết thực góp phần giữ gìn vẻ đẹp của di tích và mỹ quan đô thị. 

Lễ hội đền Kỳ Cùng – Tả Phủ là một hành trình tín ngưỡng, một trải nghiệm văn hóa trọn vẹn, nơi những giá trị truyền thống được bảo tồn và lan tỏa một cách sống động giữa nhịp sống hiện đại. Từ không gian linh thiêng của nghi lễ rước thần, đến sắc màu rực rỡ của phần hội và hương vị đặc trưng của ẩm thực xứ Lạng, mọi yếu tố đều kết tinh thành một bản sắc riêng khó quên.Về với Lạng Sơn những ngày tháng Giêng, bạn được trẩy hội và chạm vào mạch nguồn văn hóa thiêng liêng đã nuôi dưỡng vùng đất này suốt bao đời.