Tựa lưng vào dãy núi đá vôi kỳ vĩ và khoác trên mình sắc áo rực rỡ của các dân tộc miền sơn cước, Lạng Sơn là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa nguyên sơ hiếm có. 

Giữa tiết xuân se lạnh đầu năm, khi hoa mơ nở trắng sườn đồi, du khách từ khắp miền lại rủ nhau tìm về xã Hưng Vũ, nơi diễn ra lễ hội Ná Nhèm, một sự kiện văn hóa dân gian kỳ lạ mà đầy nhân văn. Không ồn ào như phố hội, không hào nhoáng như những sân khấu hiện đại, Ná Nhèm mê hoặc du khách bằng chính sự nguyên bản, táo bạo và chân thành của văn hóa người Tày – nơi con người hòa làm một với thiên nhiên, và tín ngưỡng cổ xưa vẫn sống động giữa đời thường.

1. Lễ hội Ná Nhèm – Điểm hẹn văn hóa đầu xuân vùng Đông Bắc

Giữa núi non trập trùng của tỉnh Lạng Sơn, lễ hội Ná Nhèm được tổ chức định kỳ vào ngày 11 tháng Giêng âm lịch hằng năm như một lời đánh thức mùa xuân nơi bản làng người Tày. Ná Nhèm trong tiếng Tày có nghĩa là “mặt nạ”, mang theo dấu ấn riêng biệt và sắc màu huyền bí của một lễ hội truyền thống vùng cao. 

Di sản văn hóa tinh thần của người Tày Bắc Sơn

Lễ hội Ná Nhèm không đơn thuần là một ngày hội vui chơi đầu xuân, mà còn là sợi dây kết nối cộng đồng người Tày với cội nguồn tín ngưỡng tổ tiên. Trải qua bao thăng trầm lịch sử, lễ hội vẫn được gìn giữ như một phần máu thịt trong đời sống văn hóa tinh thần người dân nơi đây. Những nghi lễ, điệu múa, tiếng hát then ngân vang trong ngày hội đã trở thành dấu ấn riêng, thể hiện lòng tôn kính với Thành hoàng làng – vị thần bảo hộ mùa màng và cuộc sống thanh bình.

Rước “quý” – Biểu tượng độc đáo của phồn thực nông nghiệp

Điểm đặc sắc nhất làm nên tên tuổi cho lễ hội Ná Nhèm chính là nghi lễ rước sinh thực khí – một tập tục hiếm hoi còn tồn tại ở Việt Nam, mang đậm dấu ấn tín ngưỡng phồn thực cổ xưa. 

Trong không khí linh thiêng nhưng không kém phần rộn ràng, hình ảnh đoàn rước mang theo các biểu tượng dương vật và âm vật làm từ tre, được chế tác tỉ mỉ, là một cách dân gian biểu đạt ước mong sinh sôi nảy nở, mùa màng tốt tươi, vạn vật phát triển hài hòa. Nghi thức tưởng như “tế nhị” này lại được cộng đồng đón nhận với tâm thế thành kính và hân hoan, bởi nó phản ánh triết lý sống gần gũi với tự nhiên, đề cao vai trò của sinh lực trong đời sống nông nghiệp cổ truyền.

2. Nguồn gốc và ý nghĩa của lễ hội Ná Nhèm

Lễ hội Ná Nhèm có xuất xứ từ tín ngưỡng dân gian lâu đời của người Tày Trấn Yên, gắn liền với truyền thuyết về Thành hoàng làng – vị tướng đã có công đánh đuổi giặc ngoại xâm và bảo vệ bản làng. Sau khi mất, ông được dân làng lập miếu thờ và tôn vinh làm phúc thần. Mỗi năm, vào mùa xuân – khi cỏ cây đâm chồi nảy lộc, người dân lại tổ chức lễ hội để tưởng nhớ công lao của ông, đồng thời cầu mong sự che chở cho mùa màng tươi tốt, mưa thuận gió hòa. 

Tín ngưỡng phồn thực – Nét tinh thần cổ xưa nhưng sâu sắc

Khác với nhiều lễ hội dân gian mang tính lễ nghi trang trọng, Ná Nhèm mang đậm tính biểu tượng của tín ngưỡng phồn thực, phản ánh quan niệm của cư dân nông nghiệp về sự sinh sôi, phát triển. 

Nghi lễ rước sinh thực khí không phải là điều phản cảm, mà là cách biểu đạt mộc mạc nhưng đầy tinh tế về vòng tuần hoàn của sự sống, về khát vọng “trời đất giao hòa, vạn vật sinh sôi”. Trong xã hội hiện đại, khi những tín ngưỡng dân gian dần mai một, thì Ná Nhèm vẫn giữ nguyên sự dung dị và sức sống riêng biệt của nó – như một lời nhắc nhở về sự cân bằng giữa con người với tự nhiên.

Lễ hội của cộng đồng – Bản sắc của đoàn kết

Lễ hội Ná Nhèm còn là không gian kết nối cộng đồng. Người dân từ nhiều bản làng cùng tụ hội, chung tay chuẩn bị lễ vật, diễn tập nghi thức, rèn lại các trò chơi và tiết mục văn nghệ truyền thống. Các thế hệ già – trẻ cùng tham gia, cùng truyền nhau những tri thức bản địa về phong tục, về cách làm mặt nạ, chế tác sinh thực khí từ tre, hay cách điều hành lễ rước. Trong sự hào hứng và rộn ràng ấy, du khách có thể cảm nhận được nhịp đập của đời sống cộng đồng miền núi, sự gắn bó và tự hào với cội nguồn – điều hiếm thấy ở nhiều lễ hội hiện nay.

3. Các nghi lễ chính trong Lễ hội Ná Nhèm

Trước ngày chính hội, cộng đồng người Tày Trấn Yên sẽ tổ chức một nghi lễ đặc biệt gọi là “Mó Đỉa” – lễ tắm tượng Thành hoàng làng. Trong không gian nghiêm trang, tượng thờ vị Thành hoàng được đưa ra suối để tắm rửa bằng nước tinh khiết từ đầu nguồn, kèm theo các loại lá thuốc cổ truyền. 

Nghi lễ này mang ý nghĩa thanh tẩy và đánh dấu sự khởi đầu cho lễ hội chính thức, như một cách để mời gọi thần linh trở về chứng giám lòng thành của dân làng. Đây là khoảnh khắc thiêng liêng, trầm mặc, khiến bất kỳ du khách nào chứng kiến cũng cảm nhận được chiều sâu văn hóa tâm linh của người Tày.

Rước sinh thực khí – Biểu tượng mạnh mẽ của sinh lực và mùa màng

Điểm nhấn gây tò mò nhất trong lễ hội Ná Nhèm chính là nghi thức rước sinh thực khí, được tổ chức vào sáng ngày 11 tháng Giêng. Hai nhóm thanh niên khỏe mạnh, trong trang phục truyền thống, sẽ khiêng những mô hình lớn tượng trưng cho bộ phận sinh dục nam và nữ – gọi là “lộc quý” – diễu hành khắp làng với đội múa, nhạc cụ dân tộc và tiếng hò reo cổ vũ. 

Đây là biểu tượng phồn thực nguyên thủy, thể hiện niềm tin vào sự sinh sôi nảy nở của mùa màng, đàn gia súc và con người. Với du khách, đây là nghi lễ hiếm có – một minh chứng sống động cho sự giao thoa giữa đời sống vật chất và tinh thần trong văn hóa nông nghiệp Đông Nam Á.

Lễ tế Thành hoàng – Nét trang nghiêm giữa hội xuân rộn ràng

Giữa không khí náo nhiệt của phần hội, lễ tế Thành hoàng vẫn được tiến hành một cách long trọng và tôn nghiêm. Những người được lựa chọn đóng vai “ông Mo” sẽ dẫn dắt đoàn tế thực hiện các nghi thức cúng bái theo đúng truyền thống Tày – từ lời khấn cổ truyền, cách sắp đặt lễ vật, đến trang phục tế lễ. Lễ tế thường diễn ra trong nhà thờ chính hoặc miếu làng, được bao quanh bởi người dân và du khách đứng xem trong không khí thành kính. Đây là lúc bản làng trở về với cội nguồn, thể hiện lòng biết ơn sâu sắc với bậc tiền nhân và gửi gắm ước nguyện cho năm mới an lành, thịnh vượng.

4. Phần hội – Những hoạt động đặc sắc và thu hút tại Lễ hội Ná Nhèm

Ngay sau phần lễ trang nghiêm là thời khắc bản làng bừng tỉnh trong sắc màu hội xuân. Những ngả đường dẫn về trung tâm xã trở nên tấp nập, rực rỡ cờ hoa và váy áo truyền thống. Tiếng trống, tiếng kèn hòa cùng tiếng nói cười tạo nên một bản giao hưởng sinh động của mùa xuân vùng cao. Du khách bước chân đến đây được trở thành một phần của lễ hội, hòa mình trong không gian cộng đồng mang đậm sắc thái dân tộc Tày – chân thực, thân tình và đầy cuốn hút.

Trò chơi dân gian – Nơi ký ức và tuổi thơ gặp nhau

Phần hội là dịp để người dân địa phương và du khách cùng tham gia vào hàng loạt trò chơi dân gian truyền thống: tung còn, đẩy gậy, đánh yến, kéo co, ném pao… Mỗi trò chơi là một bản sắc, một biểu hiện của sức mạnh thể chất và tinh thần đoàn kết. Trẻ con cười vang bên sân ném còn, thanh niên quây quần thi đẩy gậy, người lớn vừa chơi vừa kể chuyện xưa. Với du khách, đây là lúc để sống chậm, để nhớ lại một tuổi thơ không mạng xã hội, và để hiểu rằng văn hóa hiện hữu ngay trong từng tiếng hò reo rộn ràng dưới nắng sớm đầu xuân.

Văn nghệ dân tộc – Thanh âm của núi rừng gọi mời

Lễ hội Ná Nhèm cũng là sân khấu lớn cho các làn điệu dân ca Tày, Nùng vang lên giữa núi rừng. Những bài hát then mượt mà, tiếng đàn tính ngân nga, những điệu múa sạp, múa lân do chính người dân địa phương biểu diễn như đưa du khách vào một không gian âm nhạc cổ truyền đầy mê hoặc. Từng nhịp trống, từng bước chân đều mang đậm dấu ấn bản sắc dân tộc, vừa giản dị, vừa cao quý. 

5. Ẩm thực và trải nghiệm văn hóa bản địa khi tham gia lễ hội Ná Nhèm

Đến với lễ hội Ná Nhèm, du khách không thể bỏ qua những món ăn truyền thống mang đậm hồn cốt núi rừng. Trên những chiếc mâm tre đơn sơ, xôi ngũ sắc, bánh chưng đen, lạp xưởng hun khói, thịt treo gác bếp hiện lên rực rỡ như một bức tranh ẩm thực. 

Mỗi món ăn đều là kết tinh của thiên nhiên, bàn tay khéo léo và tri thức bản địa: gạo nếp nương dẻo thơm, thịt lợn bản chắc nịch, những loại lá rừng nhuộm màu cho xôi mà chẳng cần đến phẩm nhuộm hóa học. Tất cả khiến du khách vừa thưởng thức vừa trân quý, như đang “ăn” cả một mùa xuân vùng cao.

Trải nghiệm đời sống người Tày – Ghi dấu trong từng bước chân

Lễ hội Ná Nhèm cũng mở ra cánh cửa cho du khách bước vào cuộc sống thường nhật của người Tày Trấn Yên. Không gian bản làng với những ngôi nhà sàn lợp ngói âm dương, vách gỗ mộc mạc, con đường đất đỏ len qua cánh đồng lúa – tất cả hiện lên như một bức tranh nguyên sơ và chân thật. Du khách có thể tham gia học đan lát, giã bánh, mặc thử trang phục truyền thống, hay đơn giản là ngồi trò chuyện với các bà, các mẹ trong gian bếp thơm mùi măng hầm. 

Chén rượu men lá – Câu chuyện tình thân bên bếp lửa

Không khí hội làng không thể thiếu men say của rượu men lá – loại rượu đặc sản được nấu từ hơn 30 loại lá rừng, ủ trong chum gốm truyền thống. Người Tày không uống rượu một mình. Chén rượu nơi đây là lời mời, là nhịp cầu nối kết giữa chủ và khách, giữa người quen và người xa lạ. Trong ánh lửa bập bùng bên gian bếp, du khách được mời những chén rượu thơm nồng, nghe già làng kể chuyện xưa, nghe thiếu nữ hát then... 

6. Thời gian tổ chức lễ hội Ná Nhèm và cách di chuyển

Lễ hội Ná Nhèm được tổ chức vào ngày 11 tháng Giêng âm lịch hằng năm, đúng vào thời điểm đất trời chuyển mình đón xuân, vạn vật sinh sôi nảy lộc. Đây là khoảng thời gian lý tưởng để du khách khởi đầu năm mới bằng một hành trình văn hóa độc đáo, tránh xa những điểm đến đông đúc, ồn ào. 

Ngoài không khí lễ hội rộn ràng, tháng Giêng cũng là mùa Bắc Sơn khoác lên mình lớp sương nhẹ bảng lảng, những thửa ruộng bậc thang óng ánh nước đầu vụ, khiến khung cảnh trở nên thơ mộng và hiếm nơi nào sánh bằng.

Nơi tổ chức lễ hội cách Lạng Sơn khoảng 80km và cách Hà Nội chừng 160km. Du khách có thể lựa chọn di chuyển bằng xe khách, xe ô tô cá nhân hoặc xe máy tùy theo sở thích trải nghiệm. Nếu đi từ Hà Nội, chỉ mất khoảng 4–5 tiếng là bạn đã có thể đặt chân tới miền đất lễ hội.

Gợi ý lịch trình di chuyển thông minh

Để có trải nghiệm trọn vẹn, du khách nên khởi hành từ Hà Nội vào chiều ngày mùng 10 Tết, nghỉ đêm tại Bắc Sơn hoặc homestay ở Trấn Yên, và tham gia lễ chính vào sáng mùng 11. Lịch trình này giúp bạn tránh tắc đường đầu xuân, có thời gian nghỉ ngơi, khám phá thêm các điểm đến lân cận như đỉnh núi Na Lay, thung lũng Bắc Sơn, hoặc các bản làng Tày cổ kính trong vùng. 

7. Gợi ý lưu trú và lịch trình gợi ý khi tham gia lễ hội Ná Nhèm

Du khách đến lễ hội Ná Nhèm không cần tìm kiếm các khách sạn sang trọng mà nên lựa chọn homestay cộng đồng tại trung tâm xã. Đây là hình thức lưu trú được người bản địa tổ chức bài bản, mang đậm chất miền núi, nơi bạn có chỗ ngủ sạch sẽ, ấm áp, được ăn cùng mâm, ở cùng nhà và sống cùng văn hóa người Tày. 

Các homestay như Homestay Trọng Nhung, Bản Pàn Homestay, hay Nhà sàn Hữu Loan thường phục vụ cả các bữa ăn truyền thống, tổ chức trải nghiệm văn hóa như làm bánh, nghe hát then, giã cốm, và dẫn khách đi khám phá làng bản.

Lịch trình kết hợp: Một hành trình – nhiều trải nghiệm

Để khai thác trọn vẹn chuyến đi, du khách nên kết hợp tham gia lễ hội Ná Nhèm cùng hành trình khám phá Bắc Sơn – một trong những thung lũng đẹp nhất miền Bắc. 

Ngày 1: Di chuyển từ Hà Nội → Bắc Sơn → tham quan bảo tàng Bắc Sơn, làng nghề rèn Quỳnh Sơn, leo đỉnh núi Na Lay ngắm toàn cảnh thung lũng vào chiều tà. Nghỉ đêm tại homestay, thưởng thức đặc sản và giao lưu văn nghệ cùng người dân.

Ngày 2: Dậy sớm, di chuyển đến Trấn Yên tham gia Lễ hội Ná Nhèm – dự các nghi lễ truyền thống, thưởng thức phần hội rộn ràng, mua đặc sản địa phương như rượu men lá, măng khô, bánh chưng đen làm quà. Chiều quay về Hà Nội.

Trong hành trình tìm kiếm những trải nghiệm văn hóa sâu sắc và khác biệt, lễ hội Ná Nhèm chính là điểm hẹn không thể bỏ lỡ cho những ai yêu mến vẻ đẹp mộc mạc nhưng đầy chiều sâu của văn hóa bản địa. Không chỉ là nơi để “xem hội”, Ná Nhèm mở ra cơ hội để du khách thực sự sống trong nhịp thở của một cộng đồng cổ truyền – nơi phồn thực không là điều cấm kỵ mà là khát vọng sống, nơi lễ – hội giao hòa như đất – trời cuối xuân. Hãy một lần đến với Trấn Yên, để hiểu vì sao giữa hàng trăm lễ hội khắp dải đất hình chữ S, Ná Nhèm vẫn tỏa ra ánh sáng riêng – bình dị mà kỳ diệu, lặng lẽ mà không thể lãng quên.