Dân tộc Tày ở vùng đất Thái Nguyên - Họ là ai?

Từ lâu, người Tày đã là một phần không thể tách rời của không gian văn hóa Đông Bắc. Họ là một trong những cộng đồng dân tộc thiểu số lớn nhất tại Việt Nam, chủ yếu sinh sống tại các tỉnh miền núi như Cao Bằng, Lạng Sơn, Lào Cai, và đặc biệt là Thái Nguyên – vùng đất được bao bọc bởi núi non điệp trùng, rừng già xanh thẳm và những dòng suối mát lành quanh năm.

 

Ở Thái Nguyên, người Tày chọn những thung lũng yên bình, nơi chân núi tiếp giáp với triền ruộng, để dựng nhà, làm nương và nuôi dưỡng đời sống gắn bó chặt chẽ với tự nhiên. Kiến trúc nhà sàn mộc mạc, tiếng then trầm bổng, trang phục chàm đen nền nã – tất cả làm nên một cộng đồng vừa bình dị, vừa sâu lắng, tựa như chính vùng đất họ đang sinh sống.

Khác với sự ồn ào của phố thị hay nhịp hối hả ở các điểm đến du lịch đã quá quen thuộc, làng Tày ở Thái Nguyên vẫn giữ được tiết tấu riêng – chậm, sâu, và đậm chất miền núi. Ở đó, con người không chạy theo thời gian, mà sống cùng thời gian. Từ mùa vụ đến nghi lễ, từ bữa cơm đến lời hát, tất cả đều phản ánh một đời sống gắn liền với đất, với trời và với những điều giản dị nhất trong cuộc sống thường nhật.

Một ngày sống chậm cùng người Tày – Những trải nghiệm đáng nhớ

Buổi sáng: Thức dậy trong căn nhà sàn gỗ – theo người Tày ra đồng

Ngày mới trong bản Tày thường bắt đầu bằng tiếng gà gáy từ cuối làng, tiếng bước chân lộc cộc trên sàn gỗ, và hương khói bếp vương nhẹ trên mái tóc. Không chuông báo thức, không còi xe, không vội vã – chỉ có sương mù giăng ngang tầm mắt và bầu không khí se lạnh đủ để người ta rùng mình rồi bật dậy bằng tất cả sự tỉnh táo của núi rừng.

Sau chén trà nóng và vài câu chuyện ngắn bên bếp lửa, người Tày chuẩn bị ra đồng. Du khách có thể theo chân họ men theo lối nhỏ xuyên qua những nương lúa, ruộng bậc thang hay triền đồi trồng sắn, trồng ngô. Mỗi mùa có một công việc riêng: khi thì tỉa hạt, lúc lại gặt hái, có khi chỉ đơn giản là hái rau rừng, gùi củi, nhặt hạt dổi rơi trong rừng. Đó là công việc lao động thật sự, nhưng lại nhẹ nhõm như một bài tập thở giữa thiên nhiên. Và trong nhịp đi ấy, người ta vừa làm, vừa nói chuyện về mùa màng, về những cánh chim rừng, về tiếng suối đêm và cả những câu chuyện đời thấm đẫm tính người.

Buổi trưa: Bữa cơm người Tày – mộc mạc mà nồng hậu

Giữa trưa, khi nắng đã lên cao và đôi chân bắt đầu mỏi, bữa cơm được dọn ra trên sàn nhà mát rượi, bên mâm cơm tròn xoay là tiếng cười khẽ khàng, mộc mạc. Người Tày vốn hiếu khách, không rượm rà hình thức, nhưng lại chân thành đến từng món ăn. Có thể chỉ là bát cơm nếp thơm lừng, vài lát thịt treo gác bếp cắt mỏng, đĩa rau dớn luộc, chút măng chua nấu cá suối và một bát canh lá ngót rừng – thế là thành bữa. Nhưng giữa không gian ấy, mọi món ăn bỗng trở nên đáng nhớ lạ kỳ.

Ăn xong, người lớn rót trà, trẻ con ngả lưng ngủ trưa, còn du khách thì được mời nằm nghỉ trên chiếc chõng tre mát lành, nghe tiếng gió len qua vách nứa, tiếng trâu gọi nhau từ bìa rừng – như một phép chữa lành mà thành phố không thể có.

Buổi chiều và tối: Dệt thổ cẩm, nghe hát then, uống rượu ngô bên bếp lửa

Chiều xuống, công việc ruộng đồng tạm gác lại. Người Tày, đặc biệt là phụ nữ, quay về với nghề thủ công: đan lát, tước sợi, dệt vải. Du khách có thể được hướng dẫn mặc thử trang phục truyền thống, học cách dệt hoa văn thổ cẩm hay đan gùi tre. Những đôi bàn tay thoăn thoắt, ánh mắt chăm chú và những câu chuyện truyền đời được kể bằng giọng nhỏ nhẹ, thỉnh thoảng ngừng lại vì tiếng cười giòn tan.

Khi mặt trời khuất sau lưng núi, căn nhà sàn sáng lên bằng ánh đèn dầu và lửa bếp. Nếu may mắn đến vào dịp lễ hội hoặc đêm giao lưu văn nghệ, du khách sẽ được nghe hát then, đàn tính, những giai điệu vừa tự sự, vừa tâm linh, ngân nga giữa không gian núi rừng trầm mặc. Rượu ngô được rót ra bát nhỏ, chuyền tay nhau qua câu chuyện bản, chuyện rừng, chuyện những người đã khuất và những mùa lúa mới sắp về.

Không điện thoại, không wifi mạnh, không lướt mạng – chỉ có tiếng lửa tí tách và một sự yên bình không thể diễn tả bằng lời.

Gợi ý lịch trình, điểm đến và lưu ý khi trải nghiệm làng Tày ở Thái Nguyên

Lịch trình trải nghiệm trong một ngày

Với những ai không có nhiều thời gian, một hành trình trong ngày từ trung tâm Thái Nguyên vẫn đủ để cảm nhận nhịp sống của người Tày nơi đây. Xuất phát từ sáng sớm, du khách có thể di chuyển đến các bản làng nằm ven hồ hoặc trong thung lũng gần. Buổi sáng dành để đi đồng, cùng người dân làm nông, hái rau, nhặt củi hoặc chỉ đơn giản là đi dạo theo con suối chảy qua bản. Buổi trưa ăn cùng gia đình người Tày, buổi chiều trải nghiệm nghề thủ công, và nếu có thể, hãy ở lại để sống trọn một đêm trong không gian nhà sàn thanh bình.

Địa điểm trải nghiệm được gợi ý

Một số bản làng người Tày ở Thái Nguyên hiện vẫn giữ nguyên nếp sinh hoạt truyền thống và có tiềm năng lớn về du lịch cộng đồng. Tiêu biểu như:

• Bản Pác Ngòi (Ba Bể): Nằm ven hồ Ba Bể, nơi đã phát triển mô hình homestay lâu năm. Người dân thân thiện, văn hóa bản địa còn giữ gìn nguyên vẹn, đặc biệt phù hợp để kết hợp nghỉ dưỡng, khám phá hồ và tìm hiểu đời sống người Tày.
• Xã Bằng Phúc (Chợ Đồn): Còn khá nguyên sơ, ít bị thương mại hóa. Có nhà sàn truyền thống, người dân làm nông, dệt vải, vẫn sinh hoạt theo lối sống cộng đồng.
• Một số xã Như Cư Lễ, Liêm Thủy… nơi người Tày sinh sống tập trung, rừng núi bao quanh, không gian sống gần như biệt lập với phố thị.

Một vài lưu ý khi đến thăm làng Tày

Đến với không gian văn hóa bản địa, điều quan trọng nhất là sự tôn trọng. Du khách nên giữ thái độ cởi mở, chân thành và tránh hành xử ồn ào, vô tư quá mức. Hãy xin phép trước khi chụp ảnh người dân, đặc biệt là người già, trẻ nhỏ hoặc không gian thờ cúng.

Không nên bước lên sàn nhà bằng giày dép bẩn, và nếu được mời ăn uống, hãy dùng hai tay khi nhận bát, chén như một cách thể hiện phép lịch sự. Tránh rủ rê người dân uống rượu quá mức hoặc hỏi những câu chuyện riêng tư về đời sống cá nhân. Thay vào đó, hãy lắng nghe, chia sẻ vừa đủ và giữ lại cho mình những điều sâu sắc hơn từ sự quan sát.

Những món ăn đặc trưng trong đời sống người Tày ở Thái Nguyên

Ẩm thực của người Tày ở Thái Nguyên là một phần không thể thiếu trong bức tranh văn hóa vùng cao. Không cầu kỳ, không nhiều gia vị, nhưng mỗi món ăn đều gắn liền với một mùa, một dịp lễ, một nếp sinh hoạt lâu đời – và quan trọng nhất, đều mang theo hương vị của núi rừng.

Cơm lam là món đầu tiên phải nhắc đến – gạo nếp dẻo được vo sạch, cho vào ống tre tươi, nút lá chuối rồi nướng trên than hồng. Mùi thơm của nếp quyện cùng hương tre nướng tạo ra một món ăn vừa ấm bụng, vừa đậm đà, thường được dùng trong những buổi đi rẫy hoặc dịp lễ hội.

Thịt treo gác bếp (khẩu pìn) là một món ăn đặc trưng, thể hiện sự khéo léo và tiết kiệm của người vùng cao. Thịt được ướp muối, mắc khén, ớt rừng rồi treo lên gác bếp để hun khói tự nhiên. Khi ăn, thịt được nướng lại hoặc rim nhẹ, có vị đậm, thơm và bùi.

Măng chua nấu cá suối là một món dân dã thường thấy trong các bữa cơm ngày thường. Măng hái trong rừng, ngâm muối cho lên men nhẹ rồi nấu cùng cá tươi đánh bắt từ suối đầu nguồn. Nước canh chua nhẹ, thanh mát, là món giải nhiệt sau một ngày lao động ngoài trời.

Ngoài ra, còn có rau dớn xào tỏi, canh lá bép, xôi ngũ sắc, bánh coóc mò (bánh sừng trâu gói lá dong), chè lam và rượu ngô men lá – những món ăn không chỉ no lòng mà còn lưu giữ tinh thần cộng đồng và ký ức mùa màng của người Tày từ đời này sang đời khác.

Mỗi món ăn ấy, dù đơn sơ, cũng mang theo cả một triết lý sống: thuận theo tự nhiên, tận dụng những gì đất rừng ban tặng, và chia sẻ bằng tất cả sự hào sảng và hiếu khách.

Một ngày sống chậm giữa làng Tày ở Thái Nguyên không rực rỡ như một tour du lịch trọn gói, không nhộn nhịp như những điểm check-in nổi tiếng. Nhưng trong từng khoảnh khắc – từ tiếng chày giã gạo buổi sớm, hơi ấm bếp lửa giữa trưa, cho đến lời hát then lặng lẽ bên ánh đèn dầu – đều có thứ gì đó chạm tới vùng tĩnh lặng sâu nhất trong lòng người.

 

Người Tày không sống để phô diễn bản sắc, họ chỉ sống như cách cha ông đã sống: thuận theo mùa vụ, hiền hòa với đất rừng, và giữ cho nhau những điều tử tế. Và chính nhịp sống ấy, trong một thế giới ngày càng ồn ã, lại trở thành thứ xa xỉ – một tấm gương soi lại chính mình.

 

Có thể bạn sẽ rời đi vào sáng hôm sau, nhưng hơi ấm từ nếp nhà sàn, hương cơm lam thơm khói, hay ánh mắt hiền hậu của người già nơi rừng núi ấy – sẽ còn ở lại rất lâu, như một ký ức dịu dàng mà bất cứ lúc nào cũng có thể quay về.