Vùng đất Thái Nguyên mới là miền đất nơi đồng bào Tày, Nùng đã sinh sống lâu đời, tạo nên một không gian văn hóa đậm đà bản sắc giữa núi rừng Việt Bắc. Không chỉ sở hữu cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ, nơi đây còn vang vọng những lễ hội truyền thống gắn liền với đời sống nông nghiệp, tín ngưỡng và cộng đồng. Hãy cùng SmartTravel khám phá và hòa mình vào những mùa hội đặc sắc ấy để cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp văn hóa vùng cao.

1. Lễ hội Lồng Tồng

Vào mỗi độ xuân về, khi tiết trời trong lành và nương đồng chuẩn bị bước vào vụ mới, người Tày và Nùng lại nô nức tổ chức lễ hội Lồng Tồng. Đây là lễ hội lớn nhất, tiêu biểu nhất trong năm, thường diễn ra vào rằm tháng Giêng, gắn với tín ngưỡng nông nghiệp lâu đời. Trên cánh đồng rộng, bà con bày mâm lễ vật, gà luộc, xôi ngũ sắc, rượu nếp thơm dâng lên Thần Nông, Thành hoàng làng để cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, dân bản an vui, hạnh phúc.

Sau phần lễ trang nghiêm là không khí tưng bừng của phần hội. Các trò chơi dân gian như tung còn, kéo co, đánh quay, đi cà kheo, đẩy gậy... rộn rã tiếng hò reo. Bên cạnh đó, trai gái trong trang phục truyền thống hòa mình vào những làn điệu sli, lượn, then mượt mà, tạo nên bức tranh hội xuân đầy sắc màu. Cả không gian như được tiếp thêm sinh khí mới, nơi con người gắn kết với nhau qua niềm vui chung của bản làng.

Ngày nay, lễ hội Lồng Tồng không chỉ là dịp cầu mùa mà còn trở thành sự kiện văn hóa – du lịch đặc sắc. Du khách về Thái Nguyên mùa xuân sẽ được sống trong bầu không khí hội hè náo nhiệt, vừa trải nghiệm trò chơi dân gian vừa thưởng thức những giai điệu dân ca mượt mà. Chính sự kết hợp giữa tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng đã giúp lễ hội này trường tồn, trở thành niềm tự hào của người Tày, Nùng.

2. Chợ tình Xuân Dương

Nếu lễ hội Lồng Tồng là hội xuống đồng thì chợ tình Xuân Dương lại là nơi hẹn hò, giao duyên độc đáo của người Tày, Nùng. Diễn ra vào ngày 25 tháng 3 âm lịch hằng năm tại vùng Xuân Dương, phiên chợ đặc biệt này từ lâu đã trở thành điểm hẹn của những đôi trai gái, nơi người lỡ duyên có cơ hội gặp lại, nối tiếp mối tình còn dang dở. Đây không chỉ là chợ buôn bán hàng hóa mà còn là chợ của những cuộc gặp gỡ đong đầy cảm xúc.

Không gian chợ rộn ràng tiếng khèn, tiếng đàn tính, lời ca sli, lượn, then. Bên cạnh đó là hương vị ẩm thực địa phương như bánh trứng kiến, bánh khảo, rượu ngô men lá… Người dân và du khách cùng hòa mình vào các trò chơi dân gian, từ kéo co, tung còn đến múa lân, múa sư tử, tạo nên một ngày hội tưng bừng, náo nhiệt. Đây là nơi trai tài gái sắc thể hiện sự duyên dáng, thông minh qua câu hát, ánh mắt, nụ cười.

Chợ tình Xuân Dương không chỉ mang đến niềm vui hội hè mà còn góp phần gìn giữ nét văn hóa cộng đồng độc đáo. Du khách khi tham dự phiên chợ sẽ cảm nhận rõ rệt tình người chân chất, tình yêu tha thiết của miền sơn cước. Đó chính là “chất men say” khiến chợ tình này còn mãi trong ký ức, vừa lãng mạn, vừa đậm tình người Thái Nguyên.

3. Lễ cấp sắc Pụt 

Trong kho tàng văn hóa tâm linh của người Nùng ở Thái Nguyên, lễ cấp sắc Pụt giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Đây là nghi lễ truyền nghề và khẳng định một người chính thức trở thành thầy cúng trong cộng đồng. Thông qua nghi lễ, người được cấp sắc được “chính danh”, có quyền hành nghề và được thần linh cũng như cộng đồng công nhận. Lễ hội thường tổ chức vào dịp đặc biệt, kéo dài nhiều ngày, mang đậm tính linh thiêng và giàu bản sắc.

Nghi thức cấp sắc diễn ra rất công phu. Thầy Pụt, thầy Tào và thầy Mo tiến hành hàng loạt nghi lễ như báo tổ tiên, dâng hương, sinh con hương, trao đồ nghề, đọc sắc phong. Mỗi bước đều mang ý nghĩa tâm linh sâu xa, giúp người thụ lễ bước vào một cương vị mới, trở thành cầu nối giữa con người và thế giới thần linh. Không khí lễ hội vừa trang nghiêm, vừa rộn ràng, bởi ngoài nghi thức chính còn có hát then, đàn tính, múa truyền thống để cộng đồng cùng chung vui.

Lễ cấp sắc Pụt không chỉ là một nghi lễ tôn giáo mà còn là bài học về đạo lý sống và trách nhiệm. Người được cấp sắc trở thành người gương mẫu, có vai trò quan trọng trong việc giữ gìn phong tục, truyền dạy cho thế hệ sau. Với du khách, được chứng kiến lễ hội này là cơ hội quý giá để hiểu hơn về đời sống tinh thần sâu sắc của người Nùng, nơi tín ngưỡng hòa quyện cùng văn hóa, tạo nên sức sống bền bỉ giữa núi rừng.

4. Lễ hội đình, đền, miếu bản

Trong đời sống tâm linh của người Tày, Nùng, tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng, thổ công, thần núi, thần sông giữ vai trò quan trọng. Mỗi bản làng đều có một ngôi đình, đền hay miếu nhỏ làm nơi gửi gắm niềm tin và sự bảo hộ. Vào dịp đầu xuân hoặc khi bản có việc trọng, người dân tổ chức lễ hội để cầu an, cầu mưa thuận gió hòa, cầu cho mùa màng tươi tốt, dân bản được bình an, hạnh phúc.

Ở Thái Nguyên, nhiều ngôi đền gắn liền với lịch sử và văn hóa, tiêu biểu như Đền An Mã bên hồ Ba Bể, nơi thờ các vị tướng đã hy sinh trong khởi nghĩa chống giặc ngoại xâm, hay Đền Thắm (Na Rì), nơi gắn với huyền thoại thành hoàng bản thổ. Trong lễ hội, người dân dâng mâm lễ xôi, gà, rượu nếp, rồi rước kiệu quanh bản. Tiếng chiêng trống, tiếng hát then vang vọng hòa cùng không khí linh thiêng.

Bên cạnh phần lễ là những hoạt động hội mang tính cộng đồng như hát sli, hát lượn, múa lân, múa sư tử và các trò chơi dân gian. Lễ hội đình, đền, miếu bản vừa giúp gìn giữ tín ngưỡng truyền thống, vừa là dịp để cộng đồng sum họp, thắt chặt tình đoàn kết. Với du khách, đây là cơ hội để vừa tìm hiểu lịch sử địa phương, vừa cảm nhận chiều sâu văn hóa tâm linh của vùng đất Bắc.

5. Hội chùa

Không chỉ dừng lại ở tín ngưỡng dân gian, người Tày – Nùng ở Thái Nguyên còn chịu ảnh hưởng của Phật giáo. Vì vậy, những ngôi chùa cổ như Chùa Thạch Long, Chùa Phủ Thông trở thành địa điểm tổ chức lễ hội vào dịp đầu xuân. Người dân đến chùa thắp hương, dâng lễ, cầu an cho gia đình và cầu phúc cho mùa màng, quê hương.

Hội chùa thường diễn ra trong không khí trang nghiêm nhưng cũng đầy rộn ràng. Bên cạnh phần nghi lễ, các hoạt động văn hóa dân gian được tổ chức như hát then, hát sli, đàn tính, múa truyền thống. Người dân và du khách cùng thưởng thức ẩm thực chay, tham quan cảnh chùa thanh tịnh, hòa mình vào khung cảnh tâm linh thiêng liêng giữa núi rừng Việt Bắc.

Hội chùa ở Thái Nguyên tuy không quy mô lớn như Lồng Tồng, nhưng vẫn là phần quan trọng trong đời sống tín ngưỡng. Nó phản ánh sự giao thoa giữa Phật giáo và tín ngưỡng bản địa, làm phong phú thêm đời sống tinh thần của người Tày – Nùng. Với du khách, dự hội chùa là một trải nghiệm vừa thanh tịnh, vừa đậm chất văn hóa vùng cao.

6. Lễ hội mừng nhà mới 

Trong quan niệm của người Tày, Nùng, dựng được một ngôi nhà mới là sự kiện trọng đại, đánh dấu sự ổn định và phát triển của một gia đình. Vì vậy, khi hoàn thành nhà mới, gia chủ thường tổ chức lễ Mạ nhà để báo cáo tổ tiên, thần linh và mời bà con, hàng xóm đến chung vui. Tuy mang tính chất gia đình, nhưng bởi tinh thần cộng đồng cao nên lễ mừng nhà mới thường trở thành ngày hội của cả bản.

Trong lễ, thầy cúng được mời đến để làm nghi thức dâng hương, khấn cầu cho gia đình làm ăn phát đạt, con cháu khỏe mạnh, yên vui. Sau phần lễ, khách khứa quây quần bên mâm cơm truyền thống, uống rượu cần, cùng nhau hát then, hát lượn, nhảy múa. Tiếng đàn tính ngân nga, điệu sli trữ tình khiến bầu không khí càng thêm gắn kết.

Lễ hội mừng nhà mới không chỉ đơn thuần là một bữa tiệc mừng, mà còn thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, tinh thần cộng đồng bền chặt của người Tày – Nùng. Đối với du khách, tham dự một lễ Mạ nhà chính là cơ hội hiếm có để trải nghiệm sự chân tình, hiếu khách và nét văn hóa cộng đồng đặc sắc của vùng núi Thái Nguyên.

Du khách khi đến với đất Bắc, nếu có dịp hòa mình vào các lễ hội này, sẽ cảm nhận rõ rệt sự gắn kết bền chặt trong cộng đồng, thấy được niềm tin vào đất trời, vào sự sinh sôi nảy nở và tinh thần hướng thiện của con người nơi đây. Chính những lễ hội dân gian ấy đã làm nên sức sống cho văn hóa Tày – Nùng trường tồn qua thời gian.