Giữa miền núi rừng Việt Bắc, nơi phong tục và bản sắc văn hóa còn được lưu giữ trọn vẹn, xôi ngũ sắc Tuyên Quang hiện lên như một bức tranh ẩm thực rực rỡ. Với hương vị dẻo thơm của nếp nương, sắc màu tươi tắn từ lá cây, củ quả thiên nhiên, món xôi đặc trưng này đã trở thành biểu tượng văn hóa, hấp dẫn cả du khách gần xa lẫn những người con xa quê tìm về hương vị thân thuộc.

Nguồn gốc của món xôi ngũ sắc tại Tuyên Quang

Xôi ngũ sắc bắt nguồn từ đời sống văn hóa lâu đời của đồng bào Tày, Nùng, Dao ở Tuyên Quang và các tỉnh vùng núi phía Bắc. Trong quan niệm dân gian, món xôi này là biểu tượng tinh thần, phản ánh sự hài hòa của ngũ hành và gắn liền với tín ngưỡng nông nghiệp. Chính vì vậy, xôi ngũ sắc luôn xuất hiện trong những dịp trọng đại như lễ hội Lồng Tồng, cưới hỏi, Tết hay lễ mừng nhà mới, như một lời cầu chúc cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và bản làng yên vui.

Trải qua nhiều thế hệ, xôi ngũ sắc đã trở thành nét văn hóa đặc trưng của Tuyên Quang, tượng trưng cho khát vọng sống no đủ, sung túc và hạnh phúc. Mỗi màu sắc trên mâm xôi mang một ý nghĩa riêng: đỏ là niềm tin và hy vọng, vàng tượng trưng cho phú quý, xanh gợi sự sinh sôi nảy nở, tím biểu trưng cho thủy chung son sắt, còn trắng là sự tinh khiết trong sáng. Nhờ thế, món ăn này không chỉ làm đẹp thêm mâm cỗ ngày hội, mà còn lưu giữ tâm hồn và bản sắc của cả một cộng đồng.

Hướng dẫn cách làm xôi ngũ sắc chuẩn Tuyên Quang

1. Nguyên liệu làm xôi

Điều làm nên giá trị khác biệt chính là màu sắc của xôi hoàn toàn được tạo nên từ cây cỏ, lá rừng, củ quả tự nhiên. Màu trắng nguyên sơ từ hạt nếp nương dẻo thơm. Màu xanh lấy từ lá gừng, lá riềng hay lá dứa trong vườn. Màu đỏ và tím tạo ra nhờ những chiếc lá cơm đỏ, cơm tím hay lá “bấu khẩu đăm đeng”, thứ cây gắn bó mật thiết với đời sống người bản địa. Màu vàng đến từ nghệ nếp, vừa tạo sắc óng ả, vừa tốt cho sức khỏe, đặc biệt với phụ nữ sau sinh. Tất cả nguyên liệu đều được hái về, rửa sạch, giã nhỏ, chắt lấy nước rồi ngâm gạo qua đêm, để hạt nếp thấm màu một cách tự nhiên và bền đẹp.

Không chỉ dừng lại ở năm màu cơ bản (trắng, đỏ, xanh, vàng, tím), người Tày còn có những biến tấu tinh tế như xôi màu nâu nhuộm từ tro than củi hòa cùng nước lá rừng; hay màu đỏ thẫm cầu kỳ, đòi hỏi kinh nghiệm và sự khéo léo của những người phụ nữ bản. Những bí quyết pha chế này được coi là “nghệ thuật bí truyền”, chỉ truyền lại trong cộng đồng, làm nên chiều sâu của tri thức bản địa.

2. Quy trình đồ xôi 

Sau khi ngâm gạo với nước màu, người Tày cho từng loại gạo vào chõ đồ xôi đặc biệt. Chiếc chõ thường cao, làm bằng gỗ, có vách ngăn thành năm phần riêng biệt để giữ màu sắc không bị lẫn vào nhau. Khi nước trong chảo sôi, hơi nóng bốc lên làm hạt gạo chín dần, tỏa mùi thơm thoảng vị núi rừng. Cả gian bếp lúc này ngập trong hương xôi ấm áp, báo hiệu một ngày hội đã đến gần.

Khi xôi chín, hạt nếp se lại nhưng vẫn dẻo thơm, bóng bẩy mà không nát. Người Tày còn tinh tế sử dụng thêm một loại hoa rừng đặc biệt nở vào tháng Hai âm lịch, có hương thơm lạ, phơi khô để cất dùng quanh năm. Chính loài hoa này khiến xôi ngũ sắc Tuyên Quang có mùi thơm rất riêng, không thể lẫn với bất kỳ loại xôi nào khác.

3. Nghệ thuật bày biện 

Xôi ngũ sắc không chỉ ngon mà còn đẹp như một tác phẩm nghệ thuật. Khi bày ra đĩa, bà con tuân theo một quy tắc riêng: màu trắng đặt ở trung tâm, tượng trưng cho sự tinh khiết và tinh túy của trời đất; bốn màu còn lại xếp thành vòng tròn bên ngoài, đại diện cho bốn phương, bốn mùa trong năm. Đĩa xôi vì thế không chỉ đẹp mắt như bông hoa năm cánh khoe sắc, mà còn gói ghém triết lý ngũ hành: đỏ là hỏa, đen (tím) là thủy, trắng là kim, vàng là thổ, xanh là mộc.

Mỗi đĩa xôi mời khách là một tấm lòng chân thành. Trong từng hạt nếp dẻo thơm là giọt mồ hôi của người làm, là ước vọng về mùa màng tốt tươi, mưa thuận gió hòa, bản làng an vui. Người Tày tin rằng, ai được thưởng thức xôi ngũ sắc trong ngày lễ, Tết sẽ gặp nhiều may mắn và bình an trong năm mới.

4. Cách thưởng thức 

Khi thưởng thức, xôi ngũ sắc dẻo thơm, mang hương vị núi rừng chan chứa. Mỗi màu xôi lại có chút hương riêng: vị ngai ngái của lá gừng, ngọt bùi của nghệ, thoảng hương của hoa rừng. Người Tày thường ăn xôi kèm muối vừng, thịt gà đồi hoặc thịt trâu gác bếp. Sự kết hợp ấy làm trọn vẹn bữa tiệc vùng cao vừa dân dã vừa ấm nồng tình người.

Một số đặc sản Tuyên Quang nổi tiếng khác

Không chỉ nổi tiếng với xôi ngũ sắc rực rỡ sắc màu, Tuyên Quang còn níu chân du khách bằng nhiều đặc sản độc đáo khác:

Thịt trâu gác bếp

Nhắc đến Tuyên Quang là nhắc đến món thịt trâu gác bếp trứ danh của đồng bào Thái, Tày. Những thớ thịt trâu săn chắc được tẩm ướp với muối hột, mắc khén, ớt và các loại gia vị rừng rồi treo lên gác bếp, hong khói từ củi, than và lá rừng suốt nhiều ngày. Khi chín, miếng thịt khô lại, bên ngoài sẫm màu, bên trong vẫn giữ được độ đỏ tươi và vị ngọt đặc trưng. Cắn một miếng, hương vị cay nồng, mặn mòi quyện cùng mùi khói ám, đưa người thưởng thức vào không gian ẩm thực đậm chất núi rừng. Món ăn thường được nhâm nhi cùng chén rượu ngô, vừa dân dã vừa nồng nàn, gợi bao câu chuyện nơi bản làng.

Rượu ngô Na Hang

Rượu ngô Na Hang là niềm tự hào của người dân vùng cao Tuyên Quang. Nguyên liệu chính là hạt ngô vàng trồng trên nương, kết hợp với men lá truyền thống gồm hơn 20 loại thảo dược rừng. Ngô sau khi đồ chín, lên men và chưng cất, sẽ cho ra thứ rượu trong vắt, thơm dịu, uống vào ngọt lịm nơi đầu lưỡi rồi lan tỏa vị cay nồng ấm nóng. Rượu ngô Na Hang không chỉ là đồ uống, mà còn là biểu tượng của tình thân ái: tiếp khách, mời bạn, hay dâng cúng tổ tiên đều có mặt chén rượu này. Với du khách, thưởng thức rượu ngô nơi núi rừng cũng là cách để hiểu thêm nét văn hóa giao đãi chan hòa của người Tuyên Quang.

Cam sành Hàm Yên

Cam sành Hàm Yên từ lâu đã được biết đến là loại trái cây đặc sản, ngọt lành của Tuyên Quang. Cam có vỏ dày, sần sùi, màu xanh thẫm hoặc vàng cam khi chín, múi cam mọng nước, hương vị ngọt thanh pha chút chua nhẹ, ăn một lần là nhớ mãi. Nhờ khí hậu và thổ nhưỡng đặc biệt, cam sành Hàm Yên nổi tiếng khắp miền Bắc, trở thành thương hiệu được bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Vào mùa cam, những vườn cam bạt ngàn trải dài trên các triền đồi Hàm Yên chín vàng rực rỡ, không chỉ đem lại nguồn thu kinh tế lớn cho người dân, mà còn trở thành điểm tham quan hấp dẫn du khách, nơi ai cũng muốn được tự tay hái cam và thưởng thức tại chỗ.

Bánh gai Chiêm Hóa

Bánh gai Chiêm Hóa mang hương vị mộc mạc nhưng đầy quyến rũ của ẩm thực truyền thống Tuyên Quang. Được làm từ gạo nếp giã nhuyễn trộn với lá gai giã nhuyễn, nhân bánh là đậu xanh, dừa nạo, mỡ lợn và đường. Khi gói bằng lá chuối rồi đem hấp chín, bánh tỏa ra mùi thơm đặc trưng, lớp vỏ dẻo quánh màu đen óng, nhân vàng ngọt ngào, béo ngậy. Người dân thường làm bánh gai trong dịp lễ Tết, cưới hỏi, vừa để thắp hương tổ tiên, vừa để mời khách quý. Ngày nay, bánh gai Chiêm Hóa đã trở thành món quà quê hấp dẫn, gói trọn trong đó hương vị ngọt ngào của nếp, lá gai và tình cảm chân thành của người dân vùng sơn cước.

Lạp xưởng Na Hang

Lạp xưởng Na Hang là món ăn truyền thống thường được chế biến vào mùa đông, khi tiết trời se lạnh. Người dân chọn thịt lợn bản tươi ngon, nhiều nạc ít mỡ, thái nhỏ, trộn với gia vị như muối, tiêu, mắc khén, rượu ngô rồi nhồi vào lòng non. Lạp xưởng sau đó được phơi nắng hoặc treo gác bếp cho khô dần, vừa thơm vừa để lâu được. Khi chế biến, chỉ cần nướng trên than hồng hoặc rán vàng, lạp xưởng tỏa hương hấp dẫn, ăn kèm xôi nếp hay cơm nóng đều ngon tuyệt. Đây không chỉ là món ăn để dự trữ cho mùa lạnh, mà còn là đặc sản gói ghém sự khéo léo, cần mẫn và tinh tế trong ẩm thực của người vùng cao Tuyên Quang.

Giữa nhịp sống hiện đại, món xôi dân dã vẫn giữ nguyên giá trị như một “bức tranh thổ cẩm ẩm thực”, đưa người ta trở về với sự gắn bó thuần khiết giữa con người và thiên nhiên. Và để rồi, bất kỳ ai một lần được thưởng thức xôi ngũ sắc cũng sẽ mang theo dư vị khó quên – dư vị của núi rừng Việt Bắc nồng hậu, chân thành và thấm đẫm tình người.