Ẩn mình nơi vùng đất thanh bình, Thành cổ Châu Sa mang trong mình cả một thiên sử thi trầm mặc của người Chăm cổ. Di tích này là minh chứng sống động cho tài nghệ kiến trúc và văn hóa rực rỡ một thời. Giữa lớp đất nâu cổ kính và những vết tích loang màu thời gian, Châu Sa vẫn lặng lẽ kể câu chuyện về một quá khứ hào hùng, khơi gợi trong lòng du khách niềm trân trọng và khao khát khám phá cội nguồn.

1. Đôi nét về thành cổ Châu Sa tại Quảng Ngãi

Vào năm 903, theo ghi chép trên tấm bia đá Châu Sa, người Chăm đã cho xây dựng một công trình thành lũy lớn nằm tại vùng đất nay thuộc xã Tịnh Khê, tỉnh Quảng Ngãi. Bối cảnh hình thành di tích này gắn liền với một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử vương quốc Chăm Pa – thời kỳ chuyển giao quyền lực sau cái chết của vua Java Vikrantavarman III khoảng năm 854. Khi đó, Sri Indravarman II, người kế vị, đã đưa ra quyết định chiến lược: dời đô từ Panduranga (vùng Ninh Thuận ngày nay) ra châu Amaravati (thuộc địa phận Quảng Ngãi), và lập nên vương triều Indrapura, một triều đại có vai trò định hình mạnh mẽ cho sự phát triển của Chiêm Thành.

Trong tiến trình thiết lập kinh đô mới, thành Châu Sa được xây dựng ở phía Nam Indrapura, đóng vai trò như một pháo đài trọng yếu bảo vệ cho thủ phủ khỏi những cuộc tấn công từ phía nam và tây nam. Với hệ thống hào nước, tường thành đắp đất dày và vững chắc, nơi đây không chỉ là công trình phòng thủ mà còn là trung tâm chính trị, hành chính và kinh tế năng động của một tiểu quốc Chăm Pa thời bấy giờ. Vào cuối thế kỷ IX đến đầu thế kỷ X, khu vực thành Châu Sa từng chứng kiến các hoạt động giao thương sôi động với các quốc gia Đông Nam Á, góp phần đưa Amaravati trở thành một trong những khu vực thịnh vượng nhất của Chăm Pa cổ.

Trải qua bao biến thiên lịch sử, dù chỉ còn sót lại những nền móng rêu phong và dấu vết mờ nhạt trên lớp đất cũ, thành cổ Châu Sa vẫn là một chứng tích sống động về thời kỳ vàng son của văn minh Chăm trên đất Quảng Ngãi.

2. Lịch sử chi tiết thành cổ Châu Sa

Sau thời kỳ huy hoàng dưới triều đại Indrapura của vương quốc Chăm Pa, thành cổ Châu Sa tiếp tục in dấu trong nhiều giai đoạn lịch sử đầy biến động của dân tộc Việt. Vào đầu thế kỷ XV, khu vực này chứng kiến sự va chạm quyền lực giữa các triều đại lớn: năm 1402, nhà Hồ đã mở rộng lãnh thổ đến vùng Amaravati, chiếm đóng thành Châu Sa trong một thời gian ngắn. Tuy nhiên, đến năm 1407, khi nhà Minh tấn công Đại Việt, vương quốc Chăm Pa đã tận dụng cơ hội để giành lại vùng đất này.

Đến năm 1471, dưới triều vua Lê Thánh Tông, Đại Việt tiến hành cuộc chinh phạt quy mô lớn, đánh bại Chăm Pa, thu phục toàn bộ vùng Amaravati và chính thức sáp nhập vào lãnh thổ Đại Việt, đổi tên khu vực này thành thừa tuyên Quảng Nam. Thành cổ Châu Sa từ đó trở thành một đồn binh chiến lược cho đến năm 1807, khi nhà Nguyễn cho xây dựng thành Quảng Ngãi mới tại trung tâm tỉnh lỵ.

Bước sang thời cận đại, năm 1924, kiến trúc sư và nhà khảo cổ người Pháp Henri Parmentier đã phát hiện di chỉ Châu Sa trong quá trình khảo sát khu vực miền Trung. Ông tìm thấy một tấm bia đá khắc chữ Phạn có niên đại năm 903, ghi lại tên hai vị vua đầu tiên của triều Indrapura: Indravarman II và Yaya Simhavarman, qua đó xác thực niên đại và giá trị lịch sử của công trình này. Một số hiện vật từ cuộc khai quật đã được đưa về trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng, đánh dấu bước đầu tiên đưa Châu Sa trở lại với giới nghiên cứu.

Trước năm 1975, chính quyền Sài Gòn đã tận dụng địa thế và nền móng thành cũ để làm đồn Sơn Thành, phục vụ mục đích quân sự. Sau ngày đất nước thống nhất, khu vực này được giao lại cho người dân quản lý, trở thành nơi sinh sống và canh tác nông nghiệp.

Mãi đến năm 1994, sau 70 năm kể từ ngày Parmentier phát hiện, thành cổ Châu Sa mới chính thức được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp Quốc gia. Bốn năm sau, năm 1998, một đợt khảo sát tại núi Chồi đã phát hiện các tiểu phẩm Phật giáo, củng cố thêm giả thiết rằng nơi đây từng là một trung tâm tôn giáo và văn hóa quan trọng.

3. Cách di chuyển đến khu vực thành cổ Châu Sa

Thành cổ Châu Sa nằm tại xã Tịnh Khê, cách trung tâm khoảng 7km về hướng Đông Bắc. Từ trung tâm Quảng Ngãi, du khách có thể dễ dàng di chuyển bằng xe máy, ô tô hoặc taxi theo hướng đường Nguyễn Công Phương – Trường Chinh – Quốc lộ 24B. Thời gian di chuyển chỉ mất khoảng 15–20 phút, đường đi khá bằng phẳng và dễ tìm, phù hợp cho cả du lịch cá nhân và theo đoàn.

Nếu đi từ các tỉnh thành khác, du khách có thể đến Quảng Ngãi bằng tàu hỏa, xe khách hoặc máy bay. Từ ga Quảng Ngãi hoặc bến xe trung tâm, bạn có thể bắt taxi hoặc thuê xe tự lái để đến thành cổ. Nơi đây hiện vẫn chưa phát triển mạnh về dịch vụ du lịch, nên du khách được khuyến khích mang theo nước uống, giày thể thao và chuẩn bị đầy đủ vật dụng cần thiết khi tham quan một trong những di tích lịch sử quan trọng và cổ kính bậc nhất của tỉnh.

4. Khám phá kiến trúc của thành cổ Châu Sa Quảng Ngãi

Tổng thể di tích bao gồm hai lớp thành: thành nội và thành ngoại, mỗi lớp thành mang những đặc điểm kiến trúc riêng biệt, thể hiện tư duy chiến lược và khả năng thích ứng tài tình với địa hình của cư dân Champa.

4.1. Thành nội  

Thành nội nằm ở trung tâm, có hình gần như vuông với kích thước ước tính 580m x 540m. Tường thành cao từ 4 đến 6m, phần chân thành rộng 20 – 25m và mặt thành rộng 5 – 8m, tạo nên một thế phòng thủ vững chắc. Bao quanh là hệ thống hào nước sâu và rộng, cũng từ 20 – 25m, giúp cách ly tường thành với bên ngoài và ngăn cản quân thù tiếp cận.

Điểm đặc biệt của thành nội là năm cửa ra vào được bố trí tại các hướng Đông, Tây, Nam, Bắc và Tây Nam. Mỗi cửa được xây bằng gạch nung và phía trên thường có vọng lâu – kiến trúc nhô cao dùng để quan sát hoặc canh gác. Trong số đó, cửa phía Nam nổi bật nhất với quy mô đào đắp công phu, được xem là cửa chính của toàn thành nhờ vị trí chiến lược và cấu trúc kiên cố.

Ngoài ra, hai "gọng thành" hay còn gọi là càng cua mở rộng từ góc Đông Nam và Tây Nam của thành nội ra phía Nam, nối liền với sông Trà Khúc. Đây không chỉ là yếu tố kiến trúc độc đáo mà còn có thể đóng vai trò như tuyến đường thủy hậu cần, phục vụ vận chuyển và liên lạc thời bấy giờ.

4.2. Thành ngoại  

Không giống thành nội được quy hoạch vuông vắn và đều đặn, thành ngoại của Châu Sa tận dụng tối đa địa hình tự nhiên như đồi thấp, ao đầm, sông rạch để tạo thành vành đai phòng thủ bao quanh. Việc kết hợp giữa kỹ thuật đào đắp nhân tạo và thế đất có sẵn cho thấy người Chăm không chỉ khéo léo về kỹ thuật mà còn nhạy bén trong nghệ thuật quân sự.

Thành ngoại chủ yếu được xây dựng ở ba mặt: Tây, Đông và Bắc. Trong đó, phía Tây và Đông được đắp đất vững chắc, còn phía Bắc dựa vào thế núi tự nhiên để làm tường phòng thủ. Riêng phía Nam mở ra sông Trà Khúc, không có thành bao bọc, nhiều khả năng là khu vực giao thương và tiếp giáp với tuyến đường thủy quan trọng của vương quốc.

Đặc biệt, hai gọng thành đối xứng nối từ thành nội ra vùng giữa thành ngoại – mỗi gọng dài từ 500 đến 700 mét – vừa tạo nên vẻ bề thế cho công trình, vừa đóng vai trò như cánh tay mở rộng kết nối toàn khu vực, góp phần vào chức năng bảo vệ và điều phối hoạt động kinh tế – chính trị trong vùng.

5. Một số di vật cổ đầy bí ẩn còn sót lại tại thành cổ

Trải qua hơn một thiên niên kỷ cùng những biến thiên lịch sử, phần lớn cấu trúc của Thành cổ Châu Sa đã bị bào mòn, sụp đổ hoặc bị người dân địa phương cải tạo làm hàng rào, lối đi, hay cổng ngõ. Tuy nhiên, dấu tích còn lại vẫn đủ để gợi lại một thời huy hoàng của công trình đất nện quy mô lớn bậc nhất vương quốc Chăm Pa. Hiện nay, khoảng 3km tường thành cùng với những đoạn hào cổ và các nền móng kiến trúc rải rác vẫn còn hiện hữu, tạo nên không gian trầm mặc và giàu giá trị lịch sử cho du khách khám phá.

Tại khu vực di tích, du khách có thể chiêm ngưỡng nhiều hiện vật quý được phát hiện qua các đợt khai quật, trong đó nổi bật là tấm bia đá khắc chữ Phạn có niên đại năm 903, xác thực lịch sử thành lập thành cổ. Ngoài ra, các nhà khảo cổ còn tìm thấy gốm cổ, tháp cổ Gò Phố, nhiều tiểu phẩm Phật giáo bằng đất nung tinh xảo, và đặc biệt là những vật nhỏ có hình dạng giống thẻ bài đeo trên người, thường gọi là “cút” – vốn gắn liền với nghi lễ của tín đồ Bà La Môn giáo xưa. 

Những phát hiện này cho thấy Châu Sa không chỉ là trung tâm hành chính – quân sự, mà còn từng là địa điểm hành hương và sinh hoạt tôn giáo quan trọng của người Chăm, phản ánh sự giao thoa giữa văn hóa Hindu giáo và Phật giáo trong vùng.

6. Thời điểm lý tưởng để đến thăm thành cổ Châu Sa

Thành cổ Châu Sa nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, có hai mùa rõ rệt: mùa mưa và mùa khô. Khoảng thời gian từ tháng 3 đến tháng 8 được xem là lý tưởng nhất để du khách ghé thăm nơi đây. Đây là mùa khô ở Quảng Ngãi, thời tiết nắng ráo, bầu trời trong xanh, thuận lợi cho các hoạt động tham quan, chụp ảnh và khám phá toàn bộ kiến trúc của thành cổ cũng như vùng phụ cận.

Ngược lại, từ tháng 9 đến tháng 12, thời tiết thường có mưa lớn và lũ lụt do ảnh hưởng của bão miền Trung, gây khó khăn cho việc di chuyển và tham quan ngoài trời. Do đó, nếu bạn là người đam mê tìm hiểu lịch sử và khảo cổ, muốn tận hưởng trọn vẹn vẻ đẹp hoài cổ của Châu Sa giữa khung cảnh yên bình, hãy lên kế hoạch ghé thăm vào những ngày nắng đẹp đầu hè.

Dù đã trải qua hàng thế kỷ thăng trầm, Thành cổ Châu Sa vẫn âm thầm hiện diện như một nhân chứng lịch sử quý giá, lưu giữ những tinh hoa kiến trúc, tín ngưỡng và đời sống của vương quốc Chăm Pa cổ xưa. Đến với nơi đây, du khách không chỉ được bước đi giữa những tàn tích nghìn năm, mà còn được lắng nghe tiếng vọng của thời gian, cảm nhận sâu sắc vẻ đẹp của văn hóa Champa từng một thời rực rỡ trên đất Quảng Ngãi.