Giữa những làng chài ven biển tỉnh Quảng Ngãi, nơi sóng gió trở thành một phần đời sống, vẫn tồn tại một lễ hội truyền thống đặc biệt, trang nghiêm và giàu bản sắc: lễ cúng cá Ông. Đây không chỉ là một nghi lễ mang tính tâm linh của ngư dân, mà còn là dịp để bày tỏ lòng biết ơn đối với biển cả và cá Ông, loài cá voi được tôn kính như vị thần hộ mệnh của người đi biển.

Đôi nét nổi bật về lễ hội cúng cá Ông Quảng Ngãi

Lễ hội tế cá Ông (cá voi) là một trong những nghi lễ truyền thống tiêu biểu của ngư dân Quảng Ngãi, thường được tổ chức hai lần mỗi năm vào mùa xuân và mùa thu, gọi là “xuân thu nhị kỳ”. Kỳ xuân thường diễn ra vào tháng Giêng hoặc tháng Hai âm lịch, còn kỳ thu vào tháng Bảy hoặc tháng Tám. Trong đó, kỳ thu được tổ chức long trọng hơn, bởi đây là dịp ngư dân bày tỏ lòng biết ơn Đức Ngư Ông đã phù hộ cho họ vượt qua những chuyến biển dài đầy sóng gió. Lễ hội không chỉ có sự tham gia của các lão ngư, chức sắc trong làng mà còn thu hút đông đảo bà con từ các vạn chài lân cận cùng hội tụ về.

Lễ hội cúng cá Ông thể hiện đậm nét tinh thần cộng đồng và tín ngưỡng thờ cá voi – vị thần hộ mệnh trên biển. Tiêu biểu có thể kể đến lễ hội tại lăng vạn Đông Yên vào mùng 8 tháng Giêng và 16 tháng Bảy âm lịch; tại lăng vạn Cù Lao vào ngày 10 tháng Ba và 25 tháng Sáu âm lịch hằng năm.

Những nghi lễ và hoạt động chính trong lễ hội cúng cá Ông

Lễ hội cúng cá Ông tại Quảng Ngãi được tổ chức theo trình tự trang nghiêm, với nhiều nghi lễ đặc trưng và các hoạt động diễn xướng mang đậm bản sắc văn hóa vùng biển.

Lễ nghinh Ông

Lễ nghinh Ông thường diễn ra vào rạng sáng ngày chính tế, thường từ 3 đến 4 giờ sáng. Đây là nghi lễ rước vong thần Nam Hải và các vị thần khác từ ngoài biển vào lăng thờ. Đoàn rước thường có ba chiếc thuyền trang trí rực rỡ cờ hoa, trên đó đặt bàn thờ, hương án và lễ vật tươm tất. Thành phần tham gia lễ rước rất đông đảo, bao gồm chánh tế, các bồi tế, đội học trò lễ, ban nhạc lễ, các thầy pháp và đội nghi thức chèo bả trạo, đội múa gươm. Đoàn thuyền đi ra xa bờ khoảng 2–3 km để thực hiện nghi thức thỉnh Ông về dự lễ, trong tiếng trống, chiêng và lời khấn nguyện vang vọng giữa biển khơi.

Không chỉ mang ý nghĩa nghi lễ, lễ nghinh Ông còn là hình ảnh gắn bó sâu sắc với đời sống tâm linh của cư dân biển. Hành trình rước thần giữa mênh mông sóng nước là sự thể hiện niềm tin tuyệt đối vào vị thần hộ mệnh thiêng liêng, người che chở ngư dân vượt qua bão tố. Với họ, nghinh Ông không chỉ là tín ngưỡng, mà còn là lễ xuất hành đầu năm, gửi gắm mong ước cho một mùa đánh bắt yên lành, cá đầy ghe, thuyền về an toàn.

Chánh tế

Chánh tế là nghi lễ trung tâm, diễn ra vào khoảng 5 đến 6 giờ sáng ngày chính lễ. Đây là lúc toàn bộ nghi lễ cúng tế được thực hiện đầy đủ và trang trọng nhất. Lễ vật hiến tế thường là tam sanh, đặc biệt có 1 đến 2 con heo sống đã làm sạch lông nhưng chưa xẻ thịt, quay đầu về chánh điện. Trình tự nghi lễ gồm sơ hiến, á hiến và chung hiến, đi kèm với những phần nghi thức quan trọng như múa gươm, đội bả trạo và hát tế thần. Các thành viên tham gia tế lễ đều mặc lễ phục, thực hiện từng bước một cách chính xác và kính cẩn.

Chánh tế thể hiện cao nhất tinh thần kính thần, nhớ ơn tổ nghề và mong cầu phúc lộc cho cả cộng đồng. Múa gươm và hát bả trạo không chỉ là phần phụ trợ, mà là những hình thức diễn xướng có vai trò hầu thần và làm phong phú đời sống tâm linh. Bên cạnh yếu tố nghi lễ, buổi chánh tế cũng là dịp để toàn dân trong vạn hội tụ, chia sẻ niềm tin và cùng nhau cầu nguyện cho mùa biển mới bình an, bội thu, góp phần giữ gìn phong tục truyền thống bao đời nay của làng chài.

Trò diễn và sinh hoạt cộng đồng

Bên cạnh các nghi lễ chính, lễ hội cúng cá Ông còn là dịp để tổ chức nhiều hoạt động văn hóa dân gian đặc sắc. Trước năm 1945, các làng vạn thường tổ chức đua thuyền, kéo co, đua cà kheo, đấu vật, hát bội, hát đối đáp, tạo nên không khí lễ hội sôi động kéo dài nhiều ngày. Ngày nay, dù quy mô có phần thu hẹp, một số trò diễn vẫn được duy trì như đua thuyền, lắc thúng, múa lân, hát sắc bùa và đặc biệt là hát bả trạo – hình thức diễn xướng đặc trưng của cư dân biển Quảng Ngãi.

Trò diễn không chỉ góp phần làm phong phú đời sống tinh thần, mà còn mang ý nghĩa tâm linh rõ nét. Mỗi động tác chèo, mỗi câu hát, mỗi lần đội gươm múa đều là lời mời gọi thần linh chứng giám, là mong muốn cho một năm thuận buồm xuôi gió. Hình ảnh đoàn người trong trang phục lễ nghi, hòa quyện cùng sắc màu cờ hoa, tiếng trống rộn ràng đã trở thành dấu ấn khó quên trong tâm thức mỗi người dân vạn chài và cả du khách thập phương đến với Quảng Ngãi mùa hội.

Một số lưu ý khi tham dự lễ hội cúng cá Ông Quảng Ngãi

Để hành hương và tham dự lễ hội một cách trọn vẹn, du khách nên lưu ý một số điều sau đây:

• Ăn mặc lịch sự, trang nhã, tránh trang phục phản cảm khi vào khu vực lăng thờ và tham dự các nghi lễ.

• Giữ gìn trật tự, không chen lấn, xô đẩy trong quá trình tham gia lễ rước, tế lễ hoặc các hoạt động cộng đồng.

• Tuyệt đối không quay phim, chụp ảnh khi chưa được sự cho phép của ban tổ chức hoặc người dân địa phương, nhất là trong các nghi lễ trang trọng như nghinh Ông hay chánh tế.

• Tôn trọng không gian tâm linh, không tự ý chạm vào hiện vật, bàn thờ, lễ vật tại các lăng thờ cá Ông.

• Nếu muốn tham gia nghi lễ thả hoa đăng hoặc các hoạt động cộng đồng, nên hỏi trước người địa phương để hòa nhập đúng cách.

• Giữ vệ sinh chung, không xả rác tại khu vực tổ chức lễ hội, bãi biển hoặc trên tàu thuyền nếu có đi rước thần.

• Chuẩn bị sức khỏe và thời gian hợp lý, vì một số lễ chính thường diễn ra từ rạng sáng hoặc kéo dài nhiều giờ.

Giữ gìn và lan tỏa giá trị của lễ hội cúng cá Ông chính là gìn giữ hồn cốt văn hóa biển, là nuôi dưỡng bản sắc truyền thống và tinh thần hướng về nguồn cội. Với du khách phương xa, đây không chỉ là dịp để khám phá một lễ hội đặc sắc, mà còn là cơ hội để lắng nghe nhịp sống của làng chài, cảm nhận niềm tin của những con người luôn vững tay chèo giữa muôn trùng sóng gió.