Lễ hội luôn là tấm gương phản chiếu đời sống tinh thần và tín ngưỡng của mỗi cộng đồng. Ở vùng cao Tây Bắc, người Dao Họ vẫn gìn giữ một nghi lễ cổ truyền vô cùng đặc biệt chính là lễ hội Bung Lổ. Với những nghi thức độc đáo, đậm màu sắc tâm linh và văn hóa bản địa, lễ hội Bung Lổ là minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của truyền thống trong lòng hiện đại.

Nguồn gốc lễ hội Bung Lổ của người Dao Họ Lào Cai

Từ thuở khai thiên lập địa, khi người Dao Họ còn cư trú nơi sơn cùng thủy tận, cuộc sống của họ đã gắn bó mật thiết với đất đai, ruộng nương và những mùa lúa đổ vàng trên triền núi. Với hình thức canh tác phụ thuộc gần như hoàn toàn vào thiên nhiên, những năm hạn hán kéo dài không chỉ khiến đất khô nẻ, lúa chết cháy, mà còn đẩy cả cộng đồng vào cảnh thiếu ăn, thiếu nước, đời sống chật vật, cơ cực triền miên. Trong nỗi khốn khó ấy, người Dao Họ đã cùng nhau họp bản, đồng lòng tổ chức một nghi lễ thiêng liêng, vừa là sự cầu khẩn thành kính lên các đấng thần linh, vừa là niềm tin sâu xa gửi gắm vào trời đất. Từ đó, lễ hội Bung Lổ ra đời, mang theo khát vọng hồi sinh mùa màng, đánh thức mạch nước ngầm trong lòng đất mẹ và khơi dậy sinh khí cho cả cộng đồng.

Trong tiếng Dao, “Bung Lổ” có nghĩa là cầu mưa, không chỉ hướng lên trời cao khẩn cầu Ngọc Hoàng, Thiên Lôi và các vị thần cai quản mây mưa, mà còn mời gọi tổ tiên, ông bà về chứng lễ, gia hộ. Qua thời gian, lễ hội Bung Lổ đã trở thành một phần thiêng liêng trong đời sống tâm linh, góp phần bồi đắp bản sắc văn hóa tộc người Dao Họ, gìn giữ nếp xưa trong lòng hiện tại.

Thời gian và địa điểm tổ chức lễ hội Bung Lổ

Lễ hội Bung Lổ thường được tổ chức hằng năm trong khoảng thời gian từ ngày mùng 5 đến ngày 15 tháng 5 theo âm lịch. Đây là thời điểm mà tiết trời oi ả, đồng ruộng khô khát, cây cối mong mưa, và con người hướng lòng mình về thiên nhiên với tất cả sự tha thiết, cầu mong những cơn mưa lành sẽ mang lại mùa màng tươi tốt.

Không giống như một số lễ hội khác trong văn hóa Dao như lễ cấp sắc, nơi vai trò trung tâm thuộc về thầy cúng, lễ hội Bung Lổ lại do thầy múa đảm nhận vai trò chủ đạo. Người thầy này không chỉ là người am tường nghi thức mà còn là linh hồn của buổi lễ, trực tiếp điều khiển tiến trình, thực hiện các điệu múa thiêng và kết nối tâm linh giữa con người với các đấng thần linh.

Việc lựa chọn địa điểm tổ chức lễ hội là một quá trình được cộng đồng bàn bạc và thống nhất. Thông thường, buổi lễ sẽ diễn ra tại nhà của một gia đình có uy tín trong xã. Đó phải là một mái ấm được kính trọng bởi phẩm hạnh và có thành viên là người đảm nhiệm vai trò thầy múa hoặc thầy đạo. Chủ nhà phải là người am hiểu nghi lễ và có kinh nghiệm tổ chức để đảm bảo sự tôn nghiêm, linh thiêng và đúng truyền thống.

Những nghi thức có trong lễ hội Bung Lổ

1. Chuẩn bị lễ vật và không gian hành lễ

Trước khi lễ hội chính thức diễn ra, gia đình được chọn làm nơi tổ chức có trách nhiệm chuẩn bị toàn bộ lễ vật và đạo cụ cần thiết cho các nghi lễ. Mặc dù mâm cúng không cần cầu kỳ hay quá nhiều của ngon vật lạ, nhưng nhất định phải thể hiện sự thành kính và tôn trọng với thần linh và tổ tiên. Các lễ vật chính thường gồm gà, lợn, rượu, gạo, giấy bản màu, hương, nước chè… đặt lên bàn thờ với ý nghĩa tượng trưng, mang theo lòng thành hơn là vật chất. Bên cạnh đó, việc dựng lán cúng, còn gọi là “Màn giù”, cũng là một phần quan trọng, tạo nên không gian thiêng nơi tổ chức các nghi thức ngoài trời.

Ngoài phần lễ vật, những dụng cụ phụ trợ như mặt nạ, thanh la, đao kiếm gỗ, cờ đuôi rồng cũng phải chuẩn bị chu đáo. Đây là những vật phẩm không thể thiếu trong các nghi thức múa, cúng và trình diễn tâm linh xuyên suốt lễ hội. Việc chuẩn bị kỹ lưỡng không chỉ đảm bảo sự trọn vẹn về hình thức mà còn là bước đầu tiên để khởi động hành trình tâm linh đầy linh thiêng của cộng đồng người Dao Họ.

2. Nghi lễ khai mạc và rước thần linh

Lễ hội Bung Lổ chính thức bắt đầu vào khoảng giờ Thìn ngày đầu tiên. Mở màn là nghi thức rước thần linh về dự lễ, được dẫn dắt bởi thầy Tam nguyên, người giữ vai trò trung tâm trong toàn bộ lễ hội. Thầy mặc áo đỏ, tay cầm đao gỗ, đi đầu trong đoàn rước; theo sau là thầy phụ áo vàng với kiếm gỗ, múa theo điệu mở đường. Tiếng chiêng trống vang lên trầm hùng, dẫn lối cho đoàn tiến vào nhà chủ lễ, mở ra không gian linh thiêng nơi các nghi thức sẽ lần lượt được cử hành.

Đi sau các thầy là hai người múa “vạn pù” cầm dải vải tua, múa theo điệu trừ tà; tiếp theo là ông “sán cô” mang mặt nạ, biểu tượng cho người khai thiên lập địa, múa những điệu múa mang đậm tính phồn thực, kết nối con người với trời đất. Ở giữa đoàn là một thầy cầm sách phép, lệnh bài và một vài học trò đi theo hỗ trợ. Khi đến gần khu vực lán cúng, thầy sẽ thực hiện nghi lễ xua đuổi tà khí, khai mở không gian linh ứng để thần linh và tổ tiên ngự về chứng giám.

3. Nghi thức cúng tổ tiên “Thào Phanh”

Sau phần rước lễ, nghi thức đầu tiên trong chuỗi hoạt động chính là lễ cúng “Thào Phanh”, vừa là cúng, vừa là múa để mời tổ tiên về dự lễ. Nghi thức này được thực hiện trong nhà, ngay gian chính giữa nơi đặt bàn thờ tổ. Mâm cúng được sắp đặt đơn sơ với hương, nước chè và các vật phẩm tượng trưng. Đặc biệt, bản sớ được thầy cúng chuẩn bị công phu trong suốt sáu ngày sẽ được đặt lên bàn thờ và giữ nguyên trong suốt thời gian cử hành nghi lễ.

Lời khấn trong nghi thức “Thào Phanh” là lời báo cáo với các vị thần thổ công, tam thanh, tam nguyên, tổ tiên… về việc gia đình tiến hành lễ cầu mưa. Nghi lễ kéo dài khoảng hai tiếng, kết thúc bằng màn hóa phép huyền diệu của thầy cúng: biến ánh nến thành những viên ngọc mang sắc đỏ, trắng, xanh biểu tượng cho điều lành. Dù chỉ mang ý nghĩa tượng trưng, nhưng theo tín ngưỡng người Dao, nếu gia đình tổ chức lễ mà được “hóa ngọc”, thì cả cộng đồng sẽ gặp may mắn, mùa màng thuận lợi trong năm ấy.

4. Nghi thức cúng ngoài trời “Pẹa Tàn”

Tiếp nối phần cúng tổ tiên là nghi thức cúng tại lán, còn gọi là “Pẹa Tàn”, nơi tổ chức các lễ cúng ngoài trời. Đây là nghi lễ mang tính cộng đồng rõ nét hơn, với sự góp mặt của cả thầy múa và thầy đạo cùng thực hiện các thủ tục tâm linh. Nội dung chính của phần này vẫn là mời gọi các vị thần linh, tổ tiên về tham dự lễ hội, chứng giám lòng thành của dân làng, và ban phước lành cho mưa thuận gió hòa, mùa vụ tốt tươi.

Không khí tại lán cúng thường trang nghiêm và đầy cảm xúc, với lời khấn vang lên trong làn khói hương nghi ngút giữa núi rừng. Hành động của các thầy trong phần cúng này thể hiện sự nối kết giữa cõi thực và cõi linh thiêng, giữa lòng người và ý trời. Đây cũng là điểm hội tụ giữa tín ngưỡng và nghi lễ truyền thống, nơi giá trị văn hóa bản địa được thể hiện rõ ràng nhất qua từng động tác, từng lời cầu khấn.

5. Màn múa gà và cúng tế ban đêm

Khi đêm buông xuống, lễ hội bước vào giai đoạn cao trào với phần múa gà và các điệu múa dâng lễ đầy uy lực. Các thầy sẽ sử dụng gậy, đao, kiếm gỗ để thực hiện những động tác múa mạnh mẽ, lặp đi lặp lại trong không khí sôi động. Đặc biệt, phần múa gà là điểm nhấn không thể thiếu. Mỗi vị thần đến dự lễ sẽ được dâng một con gà sống. Các thầy vừa múa vừa cầm gà, thực hiện các động tác cầu kỳ như nâng gà lên cao, đặt lên đầu gối, chọi gà, đi vòng tròn... tượng trưng cho việc xua đuổi tà khí và thanh lọc không gian.

Điệu múa kết thúc bằng tiếng trống đổ hồi chín tiếng, biểu tượng cho tiếng gà vỗ cánh bay lên, mang theo mọi điều xui rủi rời khỏi bản làng. Đây là thời khắc hội tụ đức tin và sức mạnh tâm linh, được dân làng xem là linh ứng và thiêng liêng nhất trong suốt lễ hội. Mỗi người có mặt tại đó đều tin rằng, nếu lễ hội được thực hiện trọn vẹn thì mưa sẽ về, cây sẽ nảy lộc, lúa sẽ lên đồng.

6. Màn lấy dòng làm nước và nghi lễ tạ ơn

Nghi thức cuối cùng mang ý nghĩa quyết định sự thành công của lễ hội là màn “lấy dòng làm nước”. Trong phần này, thầy ngồi trên đài cao làm phép, còn dân làng bên dưới đốt cỏ cây thành ngọn lửa lớn với ngụ ý: nếu dòng nước thiêng không hiện về, sẽ đốt lửa đòi lại. Nghi thức kéo dài khoảng hai tiếng, thường được tin là sau đó trời sẽ đổ mưa thật. Nếu trời không mưa, người Dao sẽ tạo dòng nước giả để tưới đều khắp như một nghi thức hoàn tất, rồi cùng nhau hô vang “Có mưa rồi”.

Sau khi lễ hội kết thúc, gia đình chủ lễ sẽ tiến hành nghi thức tạ ơn. Một con lợn lớn sẽ được mổ, phân chia thành nhiều phần để dâng cúng từng vị thần đã chứng lễ. Phần còn lại được chia đều cho bà con, như một cách gửi lời tri ân đến cộng đồng đã đồng lòng tổ chức và tham dự. Lễ tạ là sự khép lại viên mãn cho chuỗi hoạt động tín ngưỡng giàu cảm xúc, đồng thời là sự nối dài cho mối dây đoàn kết, gắn bó giữa con người với nhau và với trời đất.

Lễ hội Bung Lổ không chỉ là một nghi thức cầu mưa mang đậm màu sắc nông nghiệp cổ truyền, mà còn là một bản trường ca tâm linh, nơi những giá trị văn hóa dân tộc được thắp sáng qua từng hồi chiêng, nhịp trống, và lời khấn nguyện giữa núi rừng đại ngàn. Đó là dịp để người Dao Họ gắn kết cộng đồng, nhắc nhớ cội nguồn, thể hiện sự kính ngưỡng đối với thiên nhiên và lòng biết ơn sâu sắc với tổ tiên đã khai khẩn đất đai, dựng nên bản làng.