Giữa đại ngàn Tây Bắc bạt ngàn gió núi, rượu cần Phú Thọ không chỉ là một thức uống, mà còn là tiếng gọi hồn quê, là nét chấm phá đặc sắc trong bức tranh văn hóa của đồng bào Mường. Ẩn sâu trong từng chum rượu là cả một câu chuyện dài về truyền thống, về tình làng nghĩa xóm, về niềm tin vào đất trời và lòng người.

Rượu cần hiện diện trong mỗi dịp trọng đại – cưới hỏi, lễ hội, đón khách quý – nơi mà những ống cần tre truyền tay nhau, từng ngụm rượu truyền cảm xúc, gắn kết lòng người không phân biệt xa gần. Đến Phú Thọ, nếu chưa một lần thưởng thức rượu cần cùng tiếng cồng chiêng, chưa ngồi bên bếp lửa sưởi ấm trong đêm, thì hành trình ấy vẫn còn dang dở.

Hãy cùng bước vào thế giới của rượu cần – nơi men say không chỉ đến từ hương vị, mà còn đến từ tình người và hồn đất Mường.

II. Nguồn gốc và ý nghĩa văn hóa

Rượu cần không phải là sản phẩm của một thời, mà là kết tinh của bao thế hệ người Mường gắn bó với núi rừng. Từ thuở khai thiên lập địa, khi con người còn sống gần đất, gần rừng, những chum rượu đầu tiên đã ra đời như một lễ vật gửi tặng trời đất, tổ tiên. Người ta truyền tai nhau câu chuyện về một nàng dâu hiền thảo, biết dùng gạo nếp nương và men lá rừng để ủ nên thứ rượu thơm nồng, từ đó kết thành tục uống rượu cần – một truyền thống thiêng liêng của bản Mường.

Rượu cần là "chìa khóa" mở cửa lòng người. Nó hiện diện trong những lễ hội lớn nhỏ: lễ mừng nhà mới, lễ xuống đồng, lễ hội cầu mùa, hay ngày vui đón khách. Uống rượu cần không đơn thuần để say, mà là để sẻ chia, để gắn kết – khi những chiếc cần tre vươn ra từ cùng một chum, là khi trái tim người gần lại, cùng hòa chung nhịp đập giữa âm vang cồng chiêng và hơi ấm cộng đồng.

Không ngoa khi nói rằng, rượu cần là linh hồn của bản Mường – nơi mỗi ngụm rượu là một lời mời thân tình, mỗi chum rượu là một góc ký ức dân tộc, và mỗi người khách phương xa, khi đã thử, đều mang theo một mối duyên với mảnh đất Phú Thọ.

III. Các loại rượu cần phổ biến

Không phải chum rượu cần nào cũng giống nhau. Mỗi loại rượu cần ở Phú Thọmang trong mình một “cá tính” riêng – được tạo nên từ bàn tay khéo léo của người Mường, từ thời gian ủ men, từ cách chọn nguyên liệu, cho đến cả hình dáng của chum rượu. Sự đa dạng ấy không chỉ thể hiện tay nghề gia truyền, mà còn mở ra những tầng sâu văn hóa đáng khám phá.

1. Theo loại khác nhau

Tùy theo mục đích dùng trong gia đình hay lễ hội, rượu cần có thể được ủ trong các chum nhỏ (từ 4–5 lít) để dùng trong những dịp thân mật, cho đến những chum lớn (10–15 lít) dùng trong lễ cưới, ngày hội, nơi cả bản cùng nâng chén. Có những chum rượu to đến mức phải ba bốn người cùng khiêng, để rồi khi mở ra, hương rượu thơm lan tỏa cả sàn nhà gỗ, níu chân người lữ khách.

“Chum nhỏ ấm tình đôi bạn,
Chum to gọi hội khắp bản vang vui…”

2. Theo thời gian ủ và hương vị

• Rượu cần ủ lâu (trên 12 tháng): vị đậm, sắc rượu sánh vàng óng, dành cho những dịp trọng đại hoặc làm quà biếu quý.
• Rượu cần ủ vừa (6–12 tháng): phổ biến trong các gia đình, mang vị nồng dịu, dễ uống nhưng vẫn đủ làm ấm lòng.
• Rượu cần ủ ngắn (3–6 tháng): nhẹ, thơm thanh, phù hợp cho người mới bắt đầu thưởng thức rượu cần.

Mỗi chum rượu, mỗi độ men, mỗi loại cần – đều là một dấu ấn riêng của từng dòng họ, từng vùng đất. Và chính sự khác biệt ấy đã khiến rượu cần Phú Thọtrở thành một bản giao hưởng dân dã, mộc mạc mà không nơi nào lặp lại được.

IV. Rượu cần Phú Thọvà công đoạn tạo nên

Nếu rượu cần là “hơi thở” của người Mường, thì quy trình làm nên chum rượu ấy chính là một nghi lễ thầm lặng – đòi hỏi sự kiên nhẫn, sự hiểu đất, hiểu rừng, và cả tấm lòng gửi gắm trong từng hạt nếp, từng vốc men.

Nguyên liệu làm rượu cần đều là những gì tinh túy nhất của núi rừng Phú Thọ:

• Gạo nếp nương thơm dẻo – được chọn từ vụ lúa chín vàng trên nương cao.
• Men lá rừng – kết hợp từ nhiều loại lá thuốc quý như lá ổi, lá gừng, củ riềng, vỏ cây rừng, được phơi khô, giã mịn và ủ theo công thức gia truyền.
• Trấu và nước suối mát lành – giữ hương vị và độ trong đặc trưng.
  Quy trình làm rượu bắt đầu từ việc đồ xôi nếp chín tới, sau đó trộn đều với men lá đã nghiền. Hỗn hợp ấy được để nguội, rồi cho vào chum sành hoặc vò đất nung. Người Mường không dùng bất kỳ hóa chất bảo quản nào – tất cả nhờ vào thiên nhiên và kỹ thuật cha truyền con nối.

Chum rượu sau khi ủ được bịt kín bằng lá chuối, lá dong, phủ thêm lớp trấu để giữ nhiệt và giữ hương. Thời gian ủ thường kéo dài ít nhất ba tuần, có thể lâu hơn vài tháng đến cả năm – tùy vào mùa vụ, độ ẩm, và mục đích sử dụng.

“Không ai vội vàng trong men rượu cần,
Vì càng đợi, hương càng thấm – như tình núi rừng...”

Chính cách làm thủ công, đầy sự nâng niu và tôn trọng quy luật tự nhiên ấy đã tạo nên vị rượu cần Phú Thọ– thơm ngọt, nồng mà không gắt, đậm đà mà vẫn thanh dịu, như chính tấm lòng người bản địa.

V. Rượu cần nên được uống như thế nào?

Không như rượu uống trong ly, trong chén – rượu cần được uống bằng… cần. Đó là những ống tre, ống trúc mảnh dài, được vót nhẵn, cắm vào chum rượu đã ủ đủ ngày đủ tháng. Người Mường không uống một mình, mà uống cùng nhau – ngồi thành vòng tròn bên bếp lửa, quanh chiếc chum đặt giữa nhà sàn, chậm rãi hút từng ngụm rượu ngọt nồng từ ống cần, vừa nhâm nhi vừa trò chuyện.

“Một cần trao bạn phương xa,
Một cần mời khách về nhà chung vui.”

Trước khi uống, người chủ nhà thường rót một ít nước suối nguội vào chum để “đánh thức” rượu – giúp vị men lan tỏa và rượu chảy dễ hơn trong ống cần. Khi nhấp ngụm đầu tiên, thực khách sẽ cảm nhận được vị ngọt nơi đầu lưỡi, rồi hậu vị cay nhẹ, nồng ấm dần lan xuống cổ họng, khiến cả cơ thể như được sưởi ấm trong cái se lạnh của núi rừng.

Đi kèm với chén rượu là tiếng cồng chiêng dồn dập, là điệu múa xòe uyển chuyển của thiếu nữ Mường, là tiếng cười vang khắp sàn nhà gỗ. Càng uống, càng vui. Càng vui, càng gần. Không ai nỡ rời chum rượu khi câu hát giao duyên còn dang dở, khi ánh lửa bập bùng còn soi rõ những ánh mắt rạng ngời của tình bằng hữu.

Uống rượu cần không phải để say, mà là để sống một khoảnh khắc – khoảnh khắc mà ranh giới giữa người quen và người lạ mờ đi, chỉ còn lại sự đồng điệu trong tâm hồn, giữa men rượu và tình người.

VI. Địa điểm thưởng thức và mua rượu cần tại Phú Thọ

Nếu muốn cảm nhận trọn vẹn hương vị rượu cần đúng chất Mường, du khách nên tìm đến những bản làng còn lưu giữ nguyên vẹn nét truyền thống – nơi rượu không chỉ để uống, mà còn để kể chuyện, để mở lòng và để gắn kết.

Một trong những điểm đến nổi bật là bản Lác (Mai Châu) – nơi không gian bản làng thanh bình, nhà sàn san sát, bếp lửa luôn đỏ rực và chum rượu cần đã sẵn sàng đón khách. Tại đây, du khách có thể vừa thưởng thức rượu cần ngay tại homestay, vừa hòa mình vào các hoạt động cộng đồng như múa xòe, giã cốm, dệt vải…

Không xa trung tâm, bản Giang Mỗ (Tân Lạc) cũng là nơi lưu giữ những chum rượu cần cổ truyền, do chính tay các mẹ, các chị trong bản ủ men, đong rượu, vót cần. Mỗi chum đều có hương vị riêng – như chính từng gia đình, từng dòng họ nơi đây.

Ngoài ra, các vùng như Lương Sơn, Kim Bôi, Đà Bắc cũng nổi tiếng với những cơ sở làm rượu cần lâu đời, có thể đặt mua mang về làm quà. Tuy nhiên, để đảm bảo hương vị nguyên bản, du khách nên tìm đến những hộ sản xuất có tiếng, chọn chum niêm phong kỹ, ghi rõ thời gian ủ và không pha thêm hóa chất.

“Muốn hiểu lòng người Mường, hãy uống một ngụm rượu cần,
Muốn mang hồn đất Phú Thọvề xuôi, hãy mang theo một chum rượu đầy.”

Chỉ khi đặt chân đến bản, ngồi bên bếp lửa, lắng nghe tiếng người kể chuyện, nhấp từng ngụm rượu ngọt nồng… du khách mới thật sự hiểu rằng, rượu cần không đơn giản là một đặc sản – mà là một phần máu thịt của đất trời Tây Bắc.

VII. Lưu ý khi thưởng thức và bảo quản rượu cần

Rượu cần không giống những loại rượu công nghiệp có thể rót vội, uống nhanh. Đây là thứ rượu cần được “kính cẩn đối đãi” – từ lúc mở nắp chum đến ngụm rượu cuối cùng. Vì thế, để thưởng thức trọn vẹn hương vị và giữ được phẩm chất của rượu, du khách nên lưu ý một vài điều sau:

1. Uống đúng cách – đừng vội, đừng nhiều

• Rượu cần thường nhẹ độ nhưng “thấm sâu”, uống từ tốn từng ngụm nhỏ qua cần tre.
• Nên thưởng thức trong không gian yên ấm, thân mật để cảm nhận hết hương vị, cảm xúc.
• Đặc biệt, không nên đổ thêm nước nóng vào chum – chỉ nên dùng nước nguội để giữ độ trong và cân bằng vị men.

2. Tôn trọng phong tục bản địa

• Khi được mời uống rượu cần, nên nhận bằng hai tay, cúi đầu nhẹ để bày tỏ sự trân trọng.
• Không nên hút cần quá lâu, không chen lấn hay cười đùa ồn ào – vì đó là thời khắc thiêng liêng của sự kết nối.
• Trong các lễ hội, hãy tuân theo hướng dẫn của chủ nhà, để tránh phạm vào điều kiêng kỵ.

3. Cách bảo quản khi mua mang về

• Rượu cần khi mở chum nên dùng hết trong vòng 1–2 ngày để giữ độ thơm ngon.
• Nếu mang về làm quà, nên mua chum còn niêm phong kỹ, không bị hở nắp.
• Bảo quản nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng và nhiệt độ cao để men không bị biến đổi.

Với một chút tinh tế, một chút thành tâm và một chút thấu hiểu văn hóa, du khách không chỉ thưởng thức được hương vị rượu cần đúng điệu, mà còn mang về cho mình một trải nghiệm đẹp đẽ, khó quên trong hành trình đến với Phú Thọ.

Giữa nhịp sống hiện đại gấp gáp, rượu cần Phú Thọvẫn âm thầm giữ cho mình một vị trí đặc biệt – như hơi ấm bếp lửa nơi sàn nhà gỗ, như nhịp trống cồng ngân lên giữa núi rừng xưa cũ. Không chỉ là một loại rượu lên men từ gạo nếp và lá rừng, rượu cần là tiếng nói của văn hóa Mường, là lời mời chan chứa tình người từ miền đất đại ngàn.