Bánh cáy Thái Bình– một món ăn dân dã nhưng mang đậm hồn quê Hưng Yên – từ lâu đã trở thành biểu tượng ẩm thực gắn liền với ký ức nhiều thế hệ. Trong muôn vàn sản vật truyền thống, bánh cáy làng Nguyễn vẫn giữ được vị trí riêng nhờ hương vị độc đáo và cách làm công phu. Qua mỗi miếng bánh, người ta cảm nhận được cả mùa vụ, đất trời và bàn tay người thợ.

Nguồn gốc món bánh cáy làng Nguyễn

Bánh cáy làng Nguyễn là một trong những đặc sản lâu đời nhất của Hưng Yên, mang theo câu chuyện đậm chất lịch sử và thấm đượm giá trị truyền thống. Theo tương truyền, người tạo ra món bánh này là Bảo mẫu đại vương Nguyễn Thị Tần, con gái của quan Phúc Đình Hầu dưới triều Nguyễn. Năm 1725, trong lúc chăm sóc hoàng thái tử Lê Duy Vỹ khi ông bị truy đuổi, bà đã sáng tạo ra bánh cáy để nuôi dưỡng hoàng tử. Hương vị bùi, ngọt, cay nhẹ của bánh khiến vua khi thưởng thức đã ngợi khen và truyền chỉ dâng bánh vào cung mỗi năm.

Tên gọi bánh cáy bắt nguồn từ nhiều cách lý giải khác nhau trong dân gian. Có người nói rằng màu sắc của bánh gợi nhớ đến trứng con cáy, loài sinh vật quen thuộc ở vùng ven biển. Cũng có thuyết cho rằng khi vua hỏi tên món bánh lạ, vị quan địa phương đáp là bánh cay vì có vị gừng nồng ấm, rồi theo thời gian, người dân đọc chệch thành bánh cáy. Dù theo cách hiểu nào, cái tên ấy vẫn tồn tại, trở thành một phần không thể thiếu trong văn hóa ẩm thực vùng đồng bằng.

Làng Nguyễn Xá, nơi chiếc bánh cáy đầu tiên được tạo nên, vẫn giữ vững nghề truyền thống qua bao thế hệ. Trải qua gần ba trăm năm, món bánh này không chỉ được làm ra để ăn, mà còn để dâng lên tổ tiên mỗi dịp Tết, để nhắc nhớ về cội nguồn, về công lao người xưa và về hồn quê mộc mạc nhưng đầy tự hào.

Cách làm món bánh cáy làng Nguyễn

Bước 1: Chuẩn bị nguyên liệu

Trước khi bắt tay vào làm bánh, người thợ phải chuẩn bị kỹ lưỡng toàn bộ nguyên liệu. Gạo nếp cái hoa vàng được tuyển chọn từ vùng đất nhiễm mặn, cho hạt gạo dẻo thơm đặc trưng. Gấc chín, quả hoặc lá dành dành, gừng tươi, vừng, lạc, cà rốt, dừa nạo, vỏ quýt, mật mía và mỡ lợn là những thành phần không thể thiếu, kết hợp hài hòa tạo nên hương vị riêng có của bánh cáy làng Nguyễn.

Một trong những nguyên liệu được chuẩn bị sớm nhất chính là mỡ lợn. Mỡ được luộc chín, thái thành từng khúc lớn và đem ngâm với đường trong vòng nửa tháng để mỡ ngấm ngọt và thơm. Sau thời gian ngâm, người ta mới đem thái hạt lựu, xào nhỏ lửa đến khi miếng mỡ trong suốt, giòn nhẹ và có độ dẻo nhất định. Công đoạn này quyết định độ béo và độ thơm của toàn bộ chiếc bánh thành phẩm.

Bước 2: Chế biến xôi và bỏng

Gạo nếp được chia thành ba phần, trong đó hai phần để đồ xôi, một phần dùng rang thành bỏng gạo hay còn gọi là “nẻ”. Xôi sau khi nấu được chia đôi: một phần trộn với ruột gấc chín để tạo màu đỏ au, phần còn lại nấu với nước từ quả dành dành để tạo sắc vàng óng. Đây chính là hai tông màu chủ đạo làm nên vẻ đẹp bắt mắt của bánh cáy truyền thống.

Khi xôi chín đều, người thợ cho vào cối giã nhuyễn như cách làm bánh giầy, sau đó đem thái lát mỏng và sấy khô kỹ. Đồng thời, phần bỏng gạo cũng được rang giòn đều, để khi kết hợp với các nguyên liệu khác sẽ tạo độ xốp giòn tự nhiên. Vừng và lạc được rang vàng, xát sạch vỏ, đảm bảo thơm bùi và không bị ám khói hay cháy khét.

Bước 3: Xử lý các thành phần phụ

Cà rốt được xắt nhỏ, sên cùng nước đường và nước ép gừng tươi để giữ màu tươi và vị cay nhẹ đặc trưng. Vỏ quýt tươi, sau khi sơ chế sạch, cũng được thái mảnh và xào cùng gừng, tạo ra mùi thơm thanh, giúp cân bằng vị béo ngậy từ mỡ lợn. Dừa nạo được sấy khô nhẹ hoặc phơi nắng để giữ nguyên độ thơm, không bị ỉu khi trộn vào hỗn hợp bánh.

Tất cả nguyên liệu phụ tuy nhỏ nhưng không thể thiếu, bởi chính chúng tạo nên chiều sâu của hương vị bánh cáy. Người làm bánh lành nghề thường có bí quyết riêng để căn lửa và thời gian cho từng thành phần, đảm bảo không thứ gì bị chín quá hay thiếu độ. Mỗi nguyên liệu là một mảnh ghép trong bản giao hưởng mùi vị của chiếc bánh hoàn chỉnh.

Bước 4: Trộn và sên bánh

Khi mọi nguyên liệu đã sẵn sàng, người thợ bắt đầu công đoạn trộn tổng thể. Tất cả nguyên liệu được đưa vào chảo lớn, thêm mật mía nguyên chất rồi bắt đầu sên trên lửa vừa. Đây là công đoạn đòi hỏi kỹ thuật và kinh nghiệm bởi nếu lửa quá lớn, hỗn hợp sẽ cháy hoặc khô cứng, còn lửa quá nhỏ sẽ khiến bánh bị ẩm, nhanh hỏng.

Khi hỗn hợp dậy mùi thơm, kết dính đều và dẻo mịn, người ta nhanh chóng đổ vào khuôn gỗ lớn đã rải sẵn lớp vừng rang ở đáy. Khuôn được nén chặt để bánh có hình dáng vuông vắn, chắc tay. Mặt trên bánh thường được phủ thêm một lớp vừng trắng và dừa bào sợi, vừa tăng hương thơm vừa tạo điểm nhấn trang trí bắt mắt.

Bước 5: Hoàn thiện và bảo quản

Khi bánh nguội và bắt đầu se lại, người thợ dùng dao sắc cùng thước gỗ bản to để cắt bánh thành từng miếng đều nhau. Miếng bánh đạt chuẩn phải có kết cấu chắc nhưng không cứng, dễ bẻ, có màu sắc hài hòa giữa đỏ, vàng, trắng và nâu nhạt của vừng, dừa, gấc và dành dành.

Bánh cáy thành phẩm nếu làm đúng quy trình truyền thống có thể bảo quản nhiều tháng mà không cần sấy hay hút chân không. Đây là điều đặc biệt làm nên danh tiếng của bánh cáy làng Nguyễn – vừa ngon, vừa bền, lại vừa đậm chất làng quê Việt. Mỗi dịp lễ Tết, chiếc bánh mộc mạc này lại được trân trọng đặt lên bàn thờ, như một phần không thể thiếu của ký ức quê nhà.

Nghề làm bánh cáy làng Nguyễn

Nghề làm bánh cáy làng Nguyễn không chỉ là một sinh kế, mà còn là một mạch ngầm văn hóa được gìn giữ qua bao thế hệ. Trải qua gần 300 năm, từ thời bà Nguyễn Thị Tần khai sinh món bánh đến nay, làng Nguyễn Xá vẫn giữ nguyên những công đoạn thủ công, tỉ mỉ trong từng bước làm bánh. N

gười dân nơi đây không coi đó đơn thuần là nghề, mà là sứ mệnh nối dài ký ức tổ tiên, là cách để con cháu hôm nay hiểu và trân trọng giá trị của truyền thống. Cứ mỗi độ cuối năm, khắp làng lại rộn ràng tiếng giã gạo, tiếng xào mứt, hương mật mía và gừng cay lan tỏa trong không khí, gợi nên một không gian Tết đậm đà hồn Việt.

Ngày nay, dù nhiều làng nghề truyền thống mai một, bánh cáy làng Nguyễn vẫn giữ vững chỗ đứng riêng. Một phần nhờ vào chất lượng, phần khác là nhờ vào lòng kiên trì của những người gìn giữ nghề. Nhiều hộ gia đình tiếp nối nghề tổ bằng cả tâm huyết, đưa sản phẩm đi xa hơn nhưng vẫn giữ đúng hương vị nguyên bản. Không chạy theo công nghiệp hóa, người làm bánh cáy làng Nguyễn chấp nhận đi chậm để giữ chất, để từng chiếc bánh khi đến tay người thưởng thức vẫn mang theo trọn vẹn cái tình, cái hồn của mảnh đất quê lúa.

Mua bánh cáy làng Nguyễn ở đâu đúng chuẩn

Để mua được bánh cáy đúng chuẩn làng Nguyễn, cách tốt nhất là tìm đến tận xã Đông Hưng – nơi giữ gìn nghề làm bánh truyền thống suốt gần 300 năm. Việc mua trực tiếp không chỉ giúp bạn sở hữu những chiếc bánh chất lượng nhất mà còn là dịp để trải nghiệm không khí làng nghề và câu chuyện phía sau mỗi miếng bánh.

Ngoài ra, nếu không tiện về Hưng Yên, bạn có thể tìm mua bánh cáy chính gốc thông qua các kênh uy tín như đại lý đặc sản địa phương hoặc các website chuyên bán hàng truyền thống đã xác thực nguồn gốc. Một số cơ sở sản xuất bánh cáy làng Nguyễn hiện cũng đã cung cấp dịch vụ giao hàng tận nơi, đặc biệt tại Hà Nội và các thành phố lớn. Khi chọn mua, nên lưu ý bao bì, hạn sử dụng và thương hiệu để đảm bảo mình đang thưởng thức đúng vị bánh cáy trứ danh.

Bánh cáy làng Nguyễn không chỉ là món ăn truyền thống, mà còn là biểu tượng văn hóa sâu sắc của vùng đất chị hai năm tấn. Trải qua thời gian, chiếc bánh mộc mạc ấy vẫn giữ trọn hương vị xưa cũ, kết nối thế hệ hôm nay với ký ức của cha ông. Thưởng thức một miếng bánh cáy không chỉ để cảm nhận vị ngon, mà còn để trân quý những giá trị bền vững đã được gìn giữ bằng cả tâm huyết của biết bao thế hệ người làng Nguyễn.