Trong tiết xuân trong trẻo, khi những nụ đào vừa hé nở và tiếng chiêng Mường bắt đầu vọng vang qua từng triền núi, Phú Thọ như một khúc giao mùa huyền diệu giữa văn hóa cổ xưa và sức sống hiện đại.

Nơi đây sở hữu cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ và bản làng mộc mạc, nơi đây còn là “cái nôi” của nền văn minh Việt cổ – nơi lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống qua hàng nghìn năm lịch sử. Và giữa không gian văn hóa đó, Lễ hội Khai Hạ chính là một điểm hẹn đặc biệt đầu năm, đưa du khách bước vào hành trình khám phá bản sắc Mường nguyên sơ, đầy thiêng liêng và rực rỡ sắc màu.

1. Lễ hội Khai Hạ – Hành trình trở về cội nguồn văn minh nông nghiệp Mường

Giữa vùng non nước trầm mặc và hùng vĩ, mỗi độ xuân về, Lễ hội Khai Hạ lại rộn ràng vang vọng tiếng chiêng, tiếng trống đánh thức mạch nguồn văn hóa dân tộc Mường ngàn đời. Đây không đơn thuần là một lễ hội, mà là nghi thức thiêng liêng của người Mường, còn gọi là Lễ xuống đồng, với mong muốn cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, dân bản no đủ, an vui.

Lễ hội Khai Hạ chính là một minh chứng sinh động cho mối liên kết bền chặt giữa con người và thiên nhiên, giữa tín ngưỡng dân gian và lao động sản xuất nông nghiệp, một nét đẹp cổ truyền còn được gìn giữ nguyên vẹn đến tận ngày nay.

Khai xuân – Mở mùa – Gửi gắm ước nguyện vào đất trời

Từ bao đời, người Mường xem lễ Khai Hạ như một nghi thức đánh dấu khởi đầu năm mới, mở đầu cho chu kỳ sản xuất mới với niềm tin vào vụ mùa bội thu, thóc đầy bồ, ngô tràn rẫy. Trong tâm thức dân gian, đây là lúc trời đất giao hòa, vạn vật đâm chồi nảy lộc, và cũng là dịp để tạ ơn các đấng thần linh, tổ tiên đã phù trợ cho cuộc sống ấm no.

Hơn thế nữa, lễ hội còn mang thông điệp gắn kết cộng đồng, khơi dậy tinh thần lao động, đoàn kết giữa các dòng họ, các vùng Mường, tạo nên một bức tranh văn hóa nông nghiệp sống động, đầy màu sắc.

Lễ hội Khai Hạ hiện nay được tổ chức quy mô cấp tỉnh, tập trung chính tại xã Mường Bi, nơi được xem là “trái tim văn hóa”, một trong tứ Mường lớn (Bi, Vang, Thàng, Động). Từ năm 2023, sự kiện này đã chính thức được nâng tầm thành lễ hội cấp tỉnh, quy tụ hàng nghìn nghệ nhân, người dân và du khách từ khắp mọi miền về tham dự.

2. Thời gian và địa điểm tổ chức lễ hội Khai Hạ – Khởi đầu một mùa xuân mới 

Lễ hội Khai Hạ của người Mường thường diễn ra vào mùng 7 và mùng 8 tháng Giêng âm lịch hằng năm, tương ứng với ngày 4–5/2/2025 theo Dương lịch. Đây là thời điểm đất trời chuyển mình rõ rệt sau những ngày Tết cổ truyền, khi không khí xuân vẫn còn đậm đà mà lòng người đã sẵn sàng trở lại nhịp sống lao động mới. Lễ hội như một lời khấn nguyện đầu năm gửi đến trời đất – cầu cho quốc thái dân an, vụ mùa thuận lợi và hạnh phúc đong đầy trong từng bản làng.

Không gian chính của Lễ hội Khai Hạ được tổ chức tại Sân vận động xã, nơi được ví như “trái tim” của vùng Mường Bi trù phú. Đây là địa điểm tổ chức các nghi lễ truyền thống và phần hội sôi nổi, là nơi quy tụ đại diện của cả bốn vùng Mường lớn: Bi, Vang, Thàng, Động. Sân vận động với sức chứa rộng lớn và cảnh quan bao quanh bởi núi đồi xanh ngát đã trở thành không gian cộng đồng lý tưởng, nơi tiếng chiêng Mường vang vọng giữa đất trời mỗi dịp lễ hội về.

Từ năm 2023, lễ hội tại Phong Phú chính thức được công nhận và tổ chức với quy mô cấp tỉnh, là sự kiện trọng điểm về văn hóa – du lịch đầu năm mới, thu hút đông đảo người dân địa phương, du khách trong nước và quốc tế đến trải nghiệm nét văn hóa độc đáo của người Mường.

3. Nguồn gốc linh thiêng của lễ hội Khai Hạ – Khởi nguồn văn hóa nông nghiệp người mường

Lễ hội Khai Hạ của người Mường là một sự kiện văn hóa, một nghi lễ thiêng liêng có từ hàng trăm năm trước, khởi phát từ tín ngưỡng thờ thần Đất, thần Thành Hoàng, những vị thần bảo hộ mùa màng và cuộc sống dân sinh. Đặc biệt, nhân vật được tôn thờ trong lễ hội là Quốc mẫu Hoàng Bà, người được xem là vị thần khai sáng vùng Mường Bi – người đã dạy dân cách khai hoang, cấy lúa, xây dựng bản làng và giữ gìn thuần phong mỹ tục.

Theo truyền thuyết, chính Quốc mẫu Hoàng Bà là người đã ban cho người Mường cây lúa đầu tiên, giúp họ chuyển mình từ đời sống săn bắt – hái lượm sang canh tác nông nghiệp ổn định. Vì thế, mỗi dịp Khai Hạ là một lần người dân hồi tưởng công ơn bà, tổ chức lễ rước kiệu và dâng lễ vật với tất cả lòng thành kính.

Giá trị văn hóa trường tồn – niềm tự hào của cộng đồng Mường

Không chỉ là lễ hội địa phương, Khai Hạ đã vượt khỏi khuôn khổ lễ tục dân gian để trở thành Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia, được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận. 

Lễ hội là sự kết hợp tinh tế giữa ba trụ cột văn hóa: nông nghiệp – tín ngưỡng – cộng đồng. Trong đó, yếu tố nông nghiệp thể hiện qua nghi lễ xuống đồng, rước trâu, cày mở vụ mới; yếu tố tín ngưỡng hiện diện qua lễ cúng tổ tiên, thần linh; còn tính cộng đồng được thể hiện rõ qua sự tham gia đông đảo của các dòng họ, các xã vùng Mường và hàng nghìn du khách. Đây chính là minh chứng sống động cho sự gắn bó, đoàn kết và sức sống mãnh liệt của một cộng đồng người Việt cổ – đang từng ngày được bảo tồn và phát huy trong thời đại mới.

4. Trang nghiêm phần lễ của lễ hội Khai Hạ – Nét linh thiêng khơi mạch đầu năm

Lễ hội Khai Hạ là dịp để người dân vui hội đầu xuân, một nghi lễ trang trọng, giàu tính tâm linh, thể hiện sâu sắc lòng biết ơn trời đất, tổ tiên và các bậc tiền nhân đã khai phá ruộng nương, lập làng dựng bản. Phần Lễ là điểm mở đầu của cả lễ hội, thường diễn ra trong không khí thành kính và nghiêm cẩn, thu hút sự tham gia của các già làng, nghệ nhân mo Mường cùng đông đảo người dân địa phương.

Dâng hương & tế lễ tại miếu xóm Lũy Ải

Lễ hội bắt đầu bằng nghi thức dâng hương tại Miếu thờ Quốc mẫu Hoàng Bà – tọa lạc tại xóm Lũy Ải, xã Mường Bi. Tại đây, các vị bô lão cùng đoàn tế lễ mặc trang phục truyền thống, thành kính dâng hương cầu khấn cho một năm mới an lành, mùa màng tốt tươi, bản làng yên vui. Song song, các nghi thức cúng Thổ Công, Thổ Địa, tế Thành Hoàng làng được tiến hành với đầy đủ thủ tục cổ truyền – mang đậm dấu ấn tín ngưỡng dân gian của người Mường.

Đặc biệt, nghi thức mo đọc chiêng – hay còn gọi là Mo dấng chiêng – là một nghi thức độc đáo, mở đầu cho phần lễ, nơi tiếng hát mo và âm vang của chiêng Mường hòa quyện, gợi lên không khí linh thiêng, sâu lắng giữa đại ngàn Tây Bắc. 

Rước kiệu Quốc mẫu & nghi lễ xuống đồng đầy biểu tượng

Sau phần tế lễ, đoàn rước kiệu Quốc mẫu Hoàng Bà được tổ chức hoành tráng, với sự góp mặt của đông đảo người dân mặc trang phục dân tộc, rước cờ, kiệu, chiêng trống qua các trục đường làng, tiến về sân vận động trung tâm xã Mường Bi. Đoàn rước là sự tái hiện trang nghiêm về cuộc đời và công lao của vị nữ thần đã khai mở vùng đất Mường, dẫn dắt dân làng vào nền văn minh nông nghiệp.

Điểm nhấn cao nhất của phần lễ là nghi thức xuống đồng, tái hiện cảnh nhà nông bắt đầu vụ mùa đầu năm. Những người được chọn thực hiện nghi lễ – thường là các lão nông cao tuổi, khỏe mạnh, sẽ vác cày, dắt trâu, cấy mạ trên thửa ruộng tốt nhất của bản. Đây là biểu tượng khởi đầu một chu kỳ canh tác mới, với kỳ vọng mưa thuận gió hòa, vụ mùa bội thu, và là tín hiệu cho cả vùng Mường chính thức bước vào năm mới lao động đầy hứa hẹn.

5. Phần hội rộn ràng – Sắc màu văn hóa Mường rực sáng giữa mùa xuân

Sau phần lễ linh thiêng mở đầu năm mới, Lễ hội Khai Hạ chuyển mình đầy sôi động với phần hội đa dạng và đậm đà bản sắc dân tộc. Đây là không gian để cộng đồng người Mường cùng nhau lan tỏa tinh thần đoàn kết, niềm tự hào dân tộc và quảng bá giá trị văn hóa đặc trưng đến với đông đảo du khách bốn phương. 

Hòa tấu Chiêng Mường – Thanh âm gọi xuân, gọi Mường

Một trong những điểm nhấn đặc sắc không thể bỏ lỡ là màn biểu diễn chiêng Mường quy mô lớn, quy tụ từ 500 đến 600 nghệ nhân đến từ khắp các xã. Tiếng chiêng ngân vang hòa quyện cùng nhịp trống rộn rã như đánh thức cả đất trời, lan tỏa năng lượng thiêng liêng khắp núi rừng. Đây là hình thức giao tiếp tâm linh cổ xưa của người Mường – nơi chiêng không chỉ để nghe, mà còn để cảm nhận linh hồn bản làng trong từng nhịp gõ.

Thi trại văn hóa – Không gian tái hiện nếp sống cổ truyền

Không gian lễ hội trở nên sống động hơn bao giờ hết với hoạt động thi trại văn hóa giữa 16 xã – mỗi trại như một “bảo tàng dân gian thu nhỏ” tái hiện đầy đủ hình ảnh nhà sàn truyền thống, phong tục sinh hoạt, trang phục, nghề nghiệp và các nghi thức bản địa. Đây là dịp để du khách chiêm ngưỡng tận mắt và trải nghiệm trực tiếp cuộc sống sinh hoạt của người Mường qua nhiều thế hệ, từ cách làm bếp, tiếp khách, đến những câu chuyện văn hóa dân gian lưu truyền ngàn đời.

Trò chơi dân gian & thể thao truyền thống – Sức sống Mường lan tỏa

Phần hội cũng là dịp quy tụ hàng loạt trò chơi dân gian và hoạt động thể thao giàu tính cộng đồng và mang đậm bản sắc vùng cao. Du khách có thể tham gia hoặc thưởng thức các môn như bắn nỏ, kéo co, đẩy gậy, bóng chuyền, đi cà kheo, bịt mắt đánh trống, thi hát đối giao duyên – tất cả đều diễn ra trong bầu không khí hào hứng, sôi nổi, kết nối người với người bằng niềm vui và tinh thần gắn bó.

Tinh hoa nghề truyền thống & sản vật địa phương

Gian hàng trình diễn nghề truyền thống là nơi khơi dậy ký ức làng nghề cổ: từ dệt thổ cẩm, làm cơm lam, nướng bánh lá, cho tới đan lát, thêu thùa – mỗi công đoạn đều được người dân thực hiện trực tiếp tại lễ hội. Đây cũng là nơi giới thiệu sản phẩm OCOP, nông sản bản địa, hàng thủ công mỹ nghệ – vừa mang tính trải nghiệm, vừa giúp du khách lựa chọn những món quà ý nghĩa từ vùng Mường làm kỷ niệm.

Đặc biệt, lễ hội còn bố trí các phiên tư vấn việc làm, kết nối sản phẩm du lịch cộng đồng, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế – văn hóa bền vững cho địa phương. 

6. Bức tranh văn hóa đa sắc – Lễ hội Khai Hạ qua từng miền Mường

Lễ hội Khai Hạ là một hành trình khám phá đầy hấp dẫn qua bốn vùng Mường lớn: Bi – Vang – Thàng – Động. Mỗi vùng mang một dấu ấn riêng biệt về thời gian, không gian tổ chức cũng như nghi lễ và hình thức thể hiện, tạo nên một bức tranh văn hóa đa sắc, sống động và đầy chiều sâu bản địa.

Mường Vang – Âm vang Khai Hạ từ miếu Áng Ka

Lễ hội Khai Hạ diễn ra vào mùng 4 tháng Giêng âm lịch, tại Miếu Áng Ka – một địa điểm linh thiêng gắn liền với lịch sử lập bản, dựng mường. Không khí nơi đây luôn rộn ràng tiếng chiêng trống, lời hát mo và sự thành kính của người dân trong nghi thức cúng tế Thành Hoàng và thần nông. Lễ hội ở Mường Vang mang đậm sắc thái cộng đồng, nơi mỗi người dân như một tế bào sống của đại thể văn hóa Mường cổ.

Mường Thàng – Lễ hội mùng 6 tại miếu Cả

Vùng Mường Thàng tổ chức lễ Khai Hạ vào mùng 6 tháng Giêng âm lịch, tại Miếu Cả – nơi thờ các vị thần cai quản vùng núi rừng và đất canh tác. Lễ hội ở đây là dịp tưởng nhớ các bậc tiền nhân, là cơ hội kết nối các bản làng trong vùng. Với sự trang nghiêm trong phần lễ và không khí náo nhiệt trong phần hội, Mường Thàng luôn để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng du khách về một vùng đất vừa cổ kính, vừa tràn đầy sức sống.

Mường Động – Giao thoa giữa truyền thống và cộng đồng

Lễ hội Khai Hạ tại Mường Độngthường diễn ra vào ngày 4/4 theo lịch Mường tại Miếu Chanh, nơi gắn liền với tín ngưỡng thờ mẫu và văn hóa ruộng nước. Đây là vùng Mường nổi tiếng với những làn điệu dân ca, những nghề thủ công truyền thống còn được bảo tồn nguyên vẹn. Không gian lễ hội tại Mường Động mang màu sắc mộc mạc, gần gũi, giúp du khách như được sống lại giữa khung cảnh của một thời quá vãng – nơi con người và thiên nhiên cùng chung nhịp thở.

Mường Bi – Tâm điểm Khai Hạ của cả vùng

Cuối cùng, Mường Bi được xem là trung tâm lễ hội Khai Hạ quy mô nhất, diễn ra vào mùng 7–8 tháng Giêng âm lịch tại xã Phong Phú. Đây là nơi hội tụ tinh hoa của bốn vùng Mường, nơi tiếng chiêng ngân vang mạnh mẽ nhất, nơi có phần rước kiệu Quốc mẫu Hoàng Bà long trọng và phần lễ xuống đồng biểu tượng đầy cảm xúc.

Với lịch tổ chức trải dài từ mùng 4 đến mùng 8 tháng Giêng âm lịch, lễ hội Khai Hạ ở từng vùng Mường là cơ hội lý tưởng để du khách trải nghiệm tuần lễ văn hóa Mường liên tục. Mỗi miền một phong cách, mỗi vùng một âm sắc, cùng hòa quyện trong dòng chảy bất tận của văn minh nông nghiệp Việt cổ. 

Lễ hội Khai Hạ là một hoạt động văn hóa dân gian, nơi gặp gỡ giữa tín ngưỡng cổ truyền và tinh thần đoàn kết cộng đồng. Từ tiếng chiêng âm vang khắp núi rừng, nghi lễ rước kiệu đầy trang nghiêm, đến những trò chơi dân gian và sắc màu bản địa – tất cả đã tạo nên một hành trình du xuân sâu sắc, khiến mỗi bước chân đến với nơi đây đều trở nên thi vị và ý nghĩa.

Nếu bạn đang tìm kiếm một trải nghiệm đầu năm đầy cảm xúc, nơi có thể lắng nghe âm thanh của đất trời, chạm vào chiều sâu văn hóa dân tộc và hòa mình vào không khí hội xuân náo nức, thì lễ hội Khai Hạ chính là lời mời chân thành nhất từ miền di sản – nơi văn hóa không nằm trong sách vở, mà sống động trong từng nhịp chiêng, từng mái nhà sàn và từng ánh mắt rạng ngời đón khách phương xa.