Giữa những cung đường quanh co uốn lượn theo sườn núi, chợ vùng cao Thái Nguyên hiện lên như một bức tranh sinh động, nơi hội tụ đủ sắc màu của các dân tộc thiểu số nơi đây. Phiên chợ không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa mà còn là dịp để người dân gặp gỡ, trò chuyện hay chia sẻ chuyện mùa màng. Đây là điểm dừng chân không thể bỏ lỡ với những ai muốn cảm nhận trọn vẹn hồn cốt của núi rừng Đông Bắc.

Thời gian và địa điểm diễn ra phiên chợ vùng cao Thái Nguyên

Phiên chợ vùng cao thường diễn ra theo lịch âm, với chu kỳ 5 hoặc 6 ngày họp một lần tùy từng địa phương. Ngay từ sáng sớm tinh mơ, khi sương còn giăng phủ khắp núi đồi, bà con dân tộc Tày, Nùng, Dao, Mông… đã gùi hàng xuống chợ. Chợ thường bắt đầu nhộn nhịp từ khoảng 5–6 giờ sáng và tan dần vào khoảng 11 giờ trưa. Đây là khoảng thời gian lý tưởng nhất để cảm nhận được không khí rộn ràng, tấp nập và sự đa dạng của sản vật vùng cao.

Mỗi phiên chợ đều gắn với một địa danh cụ thể. Tại Ba Bể, chợ Rã họp vào các ngày 4, 9, 14, 19, 24, 29 âm lịch, còn chợ Pác Ngòi gần hồ Ba Bể lại họp vào thứ bảy hằng tuần, rất thuận tiện cho du khách ghé thăm. Hay chợ Nà Phặc họp vào các ngày 1, 6, 11, 16, 21, 26 âm lịch, trong khi chợ Quảng Khê lại tấp nập vào những ngày 5, 10, 15, 20, 25, 30. Dù ở đâu, những phiên chợ này đều là nơi người dân giữ gìn nét văn hóa đặc sắc của dân tộc mình.

Vào những ngày cuối năm, không khí tại các phiên chợ vùng cao trở nên rộn ràng và náo nhiệt hơn bao giờ hết. Các chợ phiên như chợ Rã, chợ Quảng Khê, chợ Nà Phặc hay chợ Pác Ngòi thường tổ chức phiên chợ lớn trước Tết khoảng một đến hai tuần, tùy theo phong tục từng vùng. Đây là dịp để bà con khắp các bản làng đổ về mua sắm tết: từ bánh trái, thịt lợn, gạo nếp đến váy áo mới, vật dụng trang trí nhà cửa. Nhiều người đi chợ không chỉ để mua bán, mà còn để gặp gỡ, chúc nhau năm mới an khang.

Những hoạt động thú vị trong phiên chợ vùng cao 

Phiên chợ vùng cao là một hành trình ngắn nhưng đầy màu sắc, nơi người ta tìm thấy niềm vui giữa nhịp sống bình dị của núi rừng. Du khách đến đây sẽ được thỏa thích dạo bước giữa những sạp hàng rực rỡ sắc màu, nơi bày bán đủ loại sản vật của núi cao như măng rừng, mật ong, nấm hương khô, gạo nếp nương, rượu ngô thơm lừng, gà đen, cá suối… Mỗi món hàng đều là kết tinh của lao động cần mẫn và tình yêu với mảnh đất quê hương. Nhiều người không mua cũng chẳng bán, chỉ ngồi nhâm nhi chén rượu bên gian hàng nhỏ, ăn chiếc bánh khảo, bát phở nóng giữa sương sớm, rồi tán chuyện rôm rả như một cách thư giãn sau chuỗi ngày làm nương vất vả.

Chợ phiên không chỉ dành cho người lớn mà còn là nơi cả gia đình cùng đi chơi. Từ cụ già, thanh niên đến những đứa trẻ được mẹ địu sau lưng, ai cũng háo hức hòa vào dòng người đông đúc. Đặc biệt vào dịp cuối năm các phiên chợ trở nên nhộn nhịp hơn bao giờ hết. Đây là lúc người dân từ các bản làng xa xôi xuống núi, mang theo những sản vật tự làm trong năm như gạo nếp, gà Tết, bánh khẩu sli, bánh khảo, lá dong… để bán, đồng thời mua sắm quần áo mới, trang sức, thổ cẩm hay các vật dụng chuẩn bị cho một cái Tết đủ đầy. Người mua, kẻ bán chen chúc từ tinh sương, không khí rộn rã kéo dài đến tận trưa, khiến cả khu chợ như bừng tỉnh giữa núi rừng lạnh giá.

Thú vị hơn cả, chợ phiên còn là nơi phô diễn bản sắc văn hóa dân tộc. Những bộ trang phục truyền thống sặc sỡ của người Dao, Nùng, Mông, những chiếc khăn đội đầu với hoa văn tinh xảo, hay tiếng nói cười bằng nhiều thứ tiếng vùng cao… tạo nên một không gian đậm đà bản sắc. Những phiên chợ như thế không chỉ phản ánh mức sống, sinh hoạt của người dân miền núi, mà còn góp phần gìn giữ hồn cốt văn hóa của một vùng đất đậm tình người giữa đại ngàn Đông Bắc.

Ẩm thực hấp dẫn khi tham gia chợ vùng cao 

Giữa không gian rộn ràng của những phiên chợ vùng cao, ẩm thực hiện lên như một mảnh hồn quê mộc mạc, nơi mỗi món ăn đậm đà bản sắc dân tộc.

1. Xôi ngũ sắc 

Xôi ngũ sắc là món ăn không thể thiếu trong các phiên chợ vùng cao Thái Nguyên, nhất là tại các gian hàng của người Tày, Nùng. Xôi được làm từ nếp nương dẻo thơm, ngâm nước qua đêm rồi đồ chín bằng chõ gỗ truyền thống. Màu sắc của xôi được tạo nên từ lá cây rừng như lá cẩm, gấc, nghệ, cơm lam đen… tạo nên năm màu tượng trưng cho ngũ hành. Xôi không chỉ bắt mắt mà còn mang hương vị riêng biệt: mềm dẻo, thơm lừng và thoảng chút mùi của núi rừng. Ăn xôi ngũ sắc nóng hổi vào buổi sáng sớm ở chợ vừa ngon miệng, vừa cảm nhận được tâm ý khéo léo và tấm lòng hiếu khách của đồng bào nơi đây.

2. Lạp xưởng hun khói

Giữa không khí lành lạnh của vùng cao, mùi thơm của lạp xưởng hun khói tỏa ra từ các sạp hàng dễ khiến bước chân lữ khách dừng lại. Lạp xưởng Thái Nguyên được làm từ thịt lợn bản tươi ngon, tẩm ướp với rượu ngô, mắc khén, hạt dổi rồi nhồi vào ruột non và mang treo gác bếp để hun khói tự nhiên trong nhiều ngày. Nhờ cách làm này, lạp xưởng không chỉ giữ được lâu mà còn thấm đượm hương vị đặc trưng của vùng cao: mặn mòi, béo nhẹ, thơm nồng. Đây là món ăn thường được mua về làm quà sau phiên chợ, hoặc thưởng thức ngay tại chợ cùng chén rượu ngô, vừa đơn sơ vừa ấm lòng.

3. Khâu nhục 

Tuy không phổ biến rộng rãi như xôi hay lạp xưởng, nhưng nếu đi đúng chợ phiên lớn, bạn có thể bắt gặp món khâu nhục, món ăn truyền thống của người Tày, Nùng, thường xuất hiện trong dịp lễ tết hoặc chợ Tết cuối năm. Khâu nhục là món thịt ba chỉ hầm nhừ, được ướp với ngũ vị hương, tỏi, hành khô, rượu, đặc biệt có lá tàu soi (một loại rau rừng) tạo nên hương vị rất riêng. Thịt sau khi hấp kỹ có màu nâu đỏ óng ánh, mềm rụm, khi ăn tan ngay trong miệng mà không hề ngấy. Đây là món ăn đậm tính lễ nghi, thể hiện sự khéo léo trong ẩm thực và văn hóa tôn trọng truyền thống của người vùng cao Thái Nguyên.

4. Rượu ngô 

Chợ vùng cao Thái Nguyên sẽ không trọn vẹn nếu thiếu đi hương rượu ngô nồng nàn trong những chiếc chai nhựa hay bình thủy tinh đặt trên các sạp hàng. Rượu ngô của người Dao, người Mông được nấu từ ngô nếp lên men với men lá rừng, ủ trong chum sành rồi nấu thủ công bằng bếp củi. Rượu trong vắt, thơm dịu, có hậu ngọt và không gây đau đầu như rượu công nghiệp. Người vùng cao uống rượu ngô để mời khách, để giữ ấm, để gắn kết tình làng nghĩa xóm. Một chén rượu giữa chợ, giữa những câu chuyện trao đổi chân tình, sẽ khiến du khách cảm nhận được sự gắn bó và hồn hậu của con người nơi đây.

5. Cá nướng than hồng 

Ngay tại các khu chợ gần hồ Ba Bể hay vùng có nhiều suối, bạn sẽ dễ dàng bắt gặp những mẹt cá nướng được bày bán trên mẹt lá chuối, thơm lừng và bắt mắt. Cá thường là cá suối nhỏ, được làm sạch, ướp cùng chút muối, ớt, lá mắc khén hoặc rau thơm rừng, sau đó kẹp tre và nướng trực tiếp trên bếp than hồng. Cá nướng có lớp da giòn nhẹ, thịt bên trong vẫn mềm ngọt, đậm đà hương vị thiên nhiên. Đây là món ăn dân dã nhưng rất được ưa chuộng bởi sự mộc mạc, thơm ngon và dễ mang theo ăn dọc đường hoặc dùng kèm xôi, mèn mén.

6. Bánh coóc mò

Bánh coóc mò (còn gọi là bánh sừng trâu) là một loại bánh truyền thống của người Tày, thường xuất hiện trong các dịp lễ, tết và phiên chợ cuối năm. Bánh được làm từ gạo nếp ngon, ngâm mềm, xay nhuyễn rồi gói trong lá dong theo hình xoắn như chiếc sừng trâu, sau đó hấp chín. Khi ăn, bánh dẻo thơm, đôi khi có nhân đậu xanh hoặc không nhân, thường chấm với mật mía hoặc mật ong. Đây là món ăn đơn giản nhưng mang đậm tính biểu tượng và được bán nhiều tại các sạp bánh quê ở chợ, thích hợp làm quà hoặc ăn lót dạ buổi sáng.

Những phiên chợ vùng cao Thái Nguyên là nơi hội tụ đậm nét văn hóa của đồng bào miền núi, nơi người ta tìm thấy sự gắn bó trong đời sống thường nhật lẫn những giá trị truyền thống lâu bền. Trong không khí tấp nập và sắc màu rực rỡ ấy, du khách sẽ có cơ hội thưởng thức những món ăn dân dã, cảm nhận sự thân thiện, mộc mạc của con người nơi đây.