Ẩm thực Quảng Ngãi vốn giản dị như chính con người nơi đây – không cầu kỳ nhưng thấm đượm tình quê. Trong kho tàng món ngon xứ Quảng, don là một cái tên đặc biệt. Không rực rỡ như những món ăn phố thị, don lặng lẽ hiện diện bên những dòng sông, gắn liền với đời sống thường nhật của người dân và trở thành hương vị mà ai xa quê cũng nhớ.  

Don Quảng Ngãi có gì đặc biệt?

Con don là một loài nhuyễn thể thuộc họ hến, sinh sống chủ yếu ở các con sông nước ngọt và nước lợ tại Quảng Ngãi, đặc biệt tập trung ở sông Trà Khúc và sông Vệ. Vỏ don có hình dáng nhỏ nhắn như quả trám, màu vàng sậm hoặc xanh xám tùy theo độ tuổi và môi trường sống. Điểm dễ nhầm lẫn nhất là hình dạng khá giống với con hến hoặc con dắt ở miền Bắc, tuy nhiên don có vỏ mỏng hơn và ruột sẫm màu hơn, bao quanh là các tua mảnh màu hồng nhạt.

Don sống vùi sâu khoảng 4–5 phân dưới lớp cát mịn ở lòng sông, ưa những khu vực nước trong, đáy sông yên tĩnh và ít dòng chảy xiết. Đặc biệt, loài vật này không nổi lên thường xuyên mà chỉ xuất hiện vào một vài mùa nhất định trong năm – chủ yếu từ sau Tết Nguyên đán đến khoảng cuối tháng 6 âm lịch, trùng với mùa sinh sản. Đây cũng là thời điểm người dân Quảng Ngãi bước vào vụ cào don, một hoạt động lao động mang tính cộng đồng đặc trưng của vùng quê ven sông.

Để bắt được don, người ta phải dùng đến một loại dụng cụ truyền thống có tên gọi là “nhủi” – được đan từ nan tre, có hình dáng giống một cái máng. Nhủi có khung thưa để lọc cát, chỉ giữ lại phần don nằm sâu dưới lớp đất mềm. Quá trình cào don đòi hỏi người lao động phải ngâm mình trong nước hàng giờ liền, giữa cái nắng gắt miền Trung, kiên nhẫn sục từng lớp cát để tìm những sinh vật nhỏ bé ấy.

Các món ngon từ con don

Từ những con don nhỏ bé, người Quảng Ngãi đã khéo léo chế biến nên nhiều món ăn đậm đà bản sắc địa phương. Mỗi món lại mang một hương vị riêng biệt, dung dị mà khiến người ăn nhớ mãi không quên.

1. Don chan nước ăn kèm bánh tráng

Món don chan nước ăn với bánh tráng là cách thưởng thức phổ biến và gần gũi nhất của người dân Quảng Ngãi. Sau khi don được làm sạch và luộc kỹ để nhả hết cát, phần nước luộc được giữ lại, còn phần ruột don được đãi riêng. Người nấu sẽ đổ ruột don trở lại vào nồi nước luộc, nêm nếm mắm muối vừa miệng, thêm hành lá, hẹ thái nhỏ và không thể thiếu vài lát ớt xiêm để dậy mùi. Thứ nước trong veo mà ngọt thanh từ thịt don tạo nên vị nền khó lẫn.

Cách ăn cũng mang đậm chất quê: người ta chuẩn bị sẵn những chiếc bánh tráng mè dày, bẻ thành từng miếng nhỏ rồi bỏ trực tiếp vào tô nước don nóng. Bánh ngấm nước sẽ mềm ra, quyện với nước dùng ngọt mát và nhân don dai mềm. Khi thưởng thức, chỉ cần dùng muỗng múc cả bánh tráng lẫn thịt don, nhai chậm rãi để cảm nhận hương vị chân thành của miền Trung thấm dần trong khoang miệng.

2. Canh don rau xanh

Canh don là món ăn không thể thiếu trong bữa cơm gia đình xứ Quảng, đặc biệt vào những ngày hè oi ả. Cách nấu khá đơn giản nhưng lại đậm chất nhà quê: phần thịt don sau khi đãi sạch được xào sơ với hành tím cho thơm rồi đổ phần nước luộc vào nấu. Khi nước sôi trở lại, người ta thả thêm các loại rau như rau cải, rau muống, rau dền hoặc cả rau ngót – tùy theo mùa và khẩu vị của từng nhà.

Điều làm nên sự khác biệt của canh don chính là vị ngọt thanh tự nhiên, không béo, không gắt mà dịu dàng như nước sông Trà vào mùa xuân. Mỗi muỗng canh đưa vào miệng là cảm giác như được quay về mâm cơm tuổi thơ, nơi mẹ chan vội chén canh don cho kịp giờ đi học, nơi những bữa ăn không thịt cá vẫn đậm đà nghĩa tình. Món ăn này không màu mè nhưng lại là sợi dây gắn kết tâm hồn của biết bao người con xa quê.

3. Don xào rau thơm

Don xào là một món ăn vừa dân dã vừa "đưa cơm", được nhiều gia đình ở Quảng Ngãi ưa chuộng. Phần ruột don sau khi làm sạch được xào nhanh tay với tỏi băm, nước mắm nhạt, một chút tiêu và hạt nêm. Để món ăn dậy mùi hơn, người chế biến thường để lửa lớn cho don hơi xém cạnh rồi mới tắt bếp. Khi bắc ra, rắc thêm đậu phộng giã dập, rau thơm như húng quế, lá chanh, ngò gai sẽ giúp món ăn thêm phần hấp dẫn.

Món này ngon nhất là khi trộn với cơm nóng. Vị ngọt đậm của thịt don quyện trong vị bùi của đậu phộng, mùi thơm của các loại rau khiến bữa cơm giản dị cũng trở nên ngập tràn sắc vị. Chỉ một dĩa don xào đơn giản thôi cũng đủ để làm ấm lòng người đi xa trở về.

4. Cháo don

Cháo don là lựa chọn nhẹ nhàng cho những ai muốn tìm về vị thanh tao, đơn giản của ẩm thực quê nhà. Nước luộc don được tận dụng làm nước nấu cháo, cho vị ngọt tự nhiên, không cần thêm bột ngọt hay xương hầm. Phần thịt don được xào sơ với hành tỏi cho thơm, sau đó thả vào nồi cháo khi gạo đã chín nhừ, tạo nên món ăn vừa giàu dinh dưỡng vừa dễ tiêu hóa.

Khi dọn ra, cháo thường được rắc thêm hành phi, hành lá, tiêu xay và đôi khi là một quả trứng gà đánh tan để tăng độ béo. Múc một muỗng cháo, bạn sẽ cảm nhận được sự mềm mịn của gạo, độ ngọt nhẹ của thịt don, vị cay nhẹ của tiêu. Đây là món ăn lý tưởng cho những ngày mưa lạnh hay những buổi sáng đầu đông, khi chỉ cần một bát cháo nóng cũng đủ khiến tâm hồn người xa quê xôn xao hoài niệm.

Top quán don ngon nức tiếng tại Quảng Ngãi

Nếu bạn có dịp ghé Quảng Ngãi, đừng bỏ qua những quán don lâu đời và nổi tiếng dưới đây.

1. Don gáo dừa Bà Cẩm 

Nằm cạnh dòng Trà hiền hòa, Don gáo dừa Bà Cẩm là cái tên thân thuộc với biết bao thế hệ người dân Quảng Ngãi. Quán đã tồn tại hơn 60 năm, gắn bó như một phần ký ức của bao người con xứ Quảng. Điều đặc biệt khiến thực khách nhớ mãi chính là cách phục vụ mộc mạc: don được múc bằng chiếc gáo dừa truyền thống, vừa giản dị vừa đậm chất quê. Nước dùng ở đây ngọt thanh, thịt don tươi và chắc, không lẫn tạp vị. Chính vì vậy, dù ngày nay có nhiều hàng quán mới mọc lên, quán bà Cẩm vẫn giữ vững vị trí của mình trong lòng người sành ăn.

2. Quán don Cổ Lũy  

Dù mang tên “Cổ Lũy” gợi nhớ đến vùng ven sông, nhưng quán don này lại nằm ngay trung tâm Quảng Ngãi, dễ tìm, dễ ghé. Quán có thâm niên gần hai thập kỷ, và mỗi mùa don về là người dân địa phương lại rủ nhau đến quán như một thói quen khó bỏ. Tô don ở đây có phần nước trong, thanh nhẹ, thịt don được nêm nếm vừa vặn, đậm đà mà vẫn giữ được vị ngọt tự nhiên. Điều khiến nhiều người thích thú là sự bình dị trong không gian quán, không cần bài trí cầu kỳ, chỉ cần tô don bốc khói và chiếc bánh tráng giòn rụm là đủ níu lòng thực khách.

3. Don Cổ Lũy Cô Thôn  

Ẩn mình trong con hẻm nhỏ, Don Cô Thôn là quán quen thuộc của người dân địa phương, tuy không nổi bật nhưng lại giữ chân thực khách bằng chất lượng. Với câu slogan “ăn là ghiền” được in ngay trước quán, nơi đây không chỉ ghi điểm bởi cách làm chuyên nghiệp mà còn vì sự chăm chút từng tô don. Don ở đây được chọn kỹ, chế biến sạch sẽ, nước dùng thanh mát, thịt nhiều và đặc biệt luôn nóng hổi. Không gian quán rộng rãi, sáng sủa, phù hợp cả với gia đình hay nhóm bạn bè tụ họp cuối tuần.

4. Don cô Vân  

Nếu bạn đang tìm một trải nghiệm đúng nghĩa “ẩm thực ven đường” thì don cô Vân là điểm đến không nên bỏ qua. Chỉ là một xe đẩy đơn sơ nằm bên lề đường nhưng lúc nào cũng đông khách, đặc biệt là vào buổi chiều. Don tại đây nổi bật nhờ vị nước đậm đà, thịt don nhiều, ăn kèm trứng lộn càng thêm phần béo bùi, ấm bụng. Dù đơn giản về hình thức, quán lại giữ được phong cách phục vụ nhiệt tình, chân chất của người miền Trung. Với người dân Sơn Tịnh, don cô Vân không chỉ là món ăn mà còn là một phần trong nhịp sống đời thường.

5. Don cô Thành  

Quán don cô Thành không chỉ nổi tiếng bởi thâm niên mà còn nhờ cách chế biến khiến người ăn một lần là nhớ. Don được chọn kỹ từng mẻ, nấu với nước sạch, nêm nếm theo kiểu truyền thống nên giữ được vị thanh tự nhiên đặc trưng. Con don ở đây được đánh giá là dai giòn, đầy đặn, ăn kèm bánh tráng và ớt xiêm là “chuẩn bài”. Dù nằm ở vùng ven Nghĩa Phú, quán vẫn thu hút đông đảo thực khách nhờ hương vị khó lẫn. Có người ví von: “Đến Quảng Ngãi mà chưa ghé cô Thành thì chưa hiểu hết cái ngon của don quê mình.”

Mộc mạc như chính con người xứ Quảng, don đã trở thành là biểu tượng của một vùng đất hiền hòa bên sông. Từ những sinh vật nhỏ bé vùi mình dưới lớp cát sông Trà đến tô don nóng hổi thơm nồng trên bàn ăn, đó là hành trình của ký ức, của nếp sống và của tình người.