Dưới ánh nắng vàng rực của miền biển Nam Trung Bộ, Phan Thiết không chỉ nổi danh bởi bờ cát mịn màng hay sóng nước biếc xanh, mà còn bởi một “giọt hồn” mang đậm dấu ấn văn hóa Việt – nước mắm. Trong từng giọt mắm sóng sánh là cả một hành trình mặn mòi từ biển khơi đến bếp lửa gia đình, nơi vị đậm đà ấy không chỉ làm tròn vị món ăn, mà còn chạm tới ký ức, thổi bùng cảm xúc của người Việt ở mọi miền. Nước mắm Phan Thiết – hơn cả một loại gia vị, ấy là biểu tượng “quốc hồn quốc túy” của ẩm thực nước nhà, là linh hồn trong từng mâm cơm đậm đà bản sắc.

Câu chuyện hình thành nên đặc sản trứ danh

Nghề làm nước mắm tại Phan Thiết đã bén rễ từ thế kỷ XIX, khởi nguồn từ những ngư dân ven biển biết tận dụng sản vật dồi dào của vùng biển Đông để chế biến và bảo quản thực phẩm. Với địa thế ven vịnh, vùng biển sâu nhiều cá cơm than – loại cá cho ra nước mắm cốt hảo hạng – cùng khí hậu nắng nóng quanh năm thuận lợi cho việc ủ chượp tự nhiên, Phan Thiết nhanh chóng trở thành cái nôi của nghề làm nước mắm truyền thống. Những làng nghề như Thanh Hải, Đức Thắng, Mũi Né, Phú Hài không chỉ là nơi lưu giữ bí quyết cha truyền con nối, mà còn là biểu tượng của một cộng đồng sống hòa mình cùng biển và tôn vinh giá trị lao động thủ công.

Vượt qua vai trò của một sản phẩm vùng miền, nước mắm Phan Thiết ngày nay đã khẳng định vị thế vững chắc trên bản đồ ẩm thực Việt và quốc tế. Các thương hiệu như Tĩn, Lê Gia, Thuyền Xưa… không ngừng cải tiến mẫu mã, kiểm định chất lượng, đạt chuẩn OCOP và sẵn sàng bước ra thế giới. Nước mắm Phan Thiết đã có mặt tại nhiều hội chợ ẩm thực quốc tế, xuất hiện trên kệ siêu thị từ Tokyo đến California, và góp phần làm phong phú bàn ăn của kiều bào xa xứ lẫn thực khách nước ngoài đang khám phá hương vị Việt. Chính sự kết hợp giữa truyền thống bền vững và tư duy hiện đại đã đưa “giọt vàng” Phan Thiết vươn xa, trở thành niềm tự hào của ẩm thực Việt Nam.

Tạo nên món nước mắm Phan Thiết cần trải qua những công đoạn nào?

Đằng sau mỗi giọt nước mắm Phan Thiết sóng sánh là một quy trình công phu, đòi hỏi sự kiên nhẫn, kinh nghiệm và cái tâm của người làm nghề. Nguyên liệu chính là cá cơm than – loài cá nhỏ nhưng giàu đạm, được đánh bắt trong mùa cao điểm từ tháng 7 đến tháng 12 âm lịch. Cá sau khi được chọn lựa kỹ lưỡng sẽ được ướp với muối Bà Rịa – loại muối hạt lớn, trắng tinh, đã phơi đủ nắng để loại bỏ tạp chất. Tỷ lệ ướp truyền thống khoảng 3 cá – 1 muối, được xem là "tỷ lệ vàng" để giữ được độ đạm cao mà vẫn bảo quản tự nhiên không cần phụ gia.

Điểm đặc biệt trong nghề làm nước mắm Phan Thiết chính là kỹ thuật ủ chượp trong thùng gỗ bời lời – loại gỗ giữ nhiệt và cho phép quá trình lên men diễn ra ổn định suốt 12 đến 15 tháng. Trong khoảng thời gian này, người thợ phải thường xuyên kiểm tra, đảo mắm, phơi nắng, che mưa để mắm “chín” đều và lên màu đẹp. Mắm cốt sau khi rút ra sẽ được lọc lại qua vải nhiều lần để loại bỏ cặn, cho ra dòng nước mắm trong veo, có màu hổ phách đặc trưng và hương thơm dịu nhẹ, không gắt. Toàn bộ quy trình này được truyền nghề bằng kinh nghiệm và đôi tay lành nghề – yếu tố khiến nước mắm Phan Thiết giữ được hồn cốt truyền thống trong thời đại công nghiệp hóa.

Nước mắm Phan Thiết tạo nên dư vị đậm đà

Nước mắm Phan Thiết nổi bật với màu nâu cánh gián óng ánh, sóng sánh dưới ánh nắng như giọt mật của biển cả. Vị mặn đậm đầu lưỡi, nhưng hậu lại ngọt dịu – một loại ngọt thanh từ đạm cá tự nhiên chứ không phải đường hay phụ gia. Hương thơm dịu, không gắt, lan tỏa trong không khí mỗi khi mở nắp, gợi nhớ đến những bữa cơm quê bên mâm cá kho, rau luộc và chén nước mắm chan đầy tình cảm. Chính sắc – hương – vị hài hòa ấy đã làm nên linh hồn của ẩm thực miền biển, khiến nước mắm Phan Thiết không thể nhầm lẫn với bất kỳ loại nào khác.

Về khẩu vị, nước mắm Phan Thiết đặc biệt phù hợp với gu ẩm thực miền Trung và miền Nam – những vùng ưa đậm đà, sâu vị. Có thể dùng sống để chấm hoặc pha chế làm nước mắm chua ngọt, nêm nếm món kho, món xào đều “bắt vị” một cách trọn vẹn. Khi so sánh với các dòng mắm nổi tiếng như Phú Quốc – thiên về vị thanh và nhẹ mùi, hay Nha Trang – đậm nhưng thơm nồng, thì nước mắm Phan Thiết mang đến một dấu ấn mạnh mẽ, cá tính, như chính con người nơi đây: mộc mạc, chân thành và đầy khí chất biển khơi. Chính cái vị ấy đã theo chân người xa quê đến tận những miền đất lạ, làm dịu nỗi nhớ quê trong từng bữa ăn thường nhật.

Để lựa được nước mắm Phan Thiết ngon bạn nên chú ý điều gì?

Giữa vô vàn thương hiệu và chủng loại nước mắm trên thị trường, để chọn được nước mắm Phan Thiết chuẩn vị truyền thống đòi hỏi người tiêu dùng phải tinh ý. Một chai nước mắm chất lượng thường có màu nâu hổ phách trong suốt, khi lắc nhẹ sẽ bám đều thành chai và tạo thành vòng sóng nhẹ. Mùi thơm dịu, không gắt, không có mùi tanh hay vị kim loại là dấu hiệu của mắm nguyên chất, ủ chượp đúng cách. Ngoài ra, độ đạm cũng là chỉ số quan trọng – nước mắm Phan Thiết truyền thống thường có độ đạm từ 30–40°, mang đến vị đậm, hậu ngọt rõ rệt.

Khi thưởng thức, nước mắm Phan Thiết bộc lộ hết “bản lĩnh” của mình khi được ăn sống hoặc pha chấm cùng các món đặc sản như thịt luộc, bánh tráng cuốn, bún mắm nêm… Pha loãng cùng tỏi, ớt, đường và chanh theo tỷ lệ phù hợp cũng cho ra loại nước chấm “quốc dân” mà bất kỳ bữa ăn nào cũng có thể nâng tầm hương vị. Nếu muốn mua làm quà hoặc sử dụng lâu dài, du khách nên tìm đến chợ Phan Thiết, các làng nghề truyền thống hoặc cơ sở nổi tiếng lâu năm để đảm bảo chất lượng. Một chai nước mắm nhỏ, tưởng giản dị nhưng chứa đựng cả tinh thần của biển, của người dân và của một nền ẩm thực sâu sắc đến vô tận.

Trong dòng chảy không ngừng của thời gian và nhịp sống hiện đại, nước mắm Phan Thiết vẫn giữ cho mình một vị thế riêng biệt – vừa là gia vị không thể thiếu trong bữa cơm Việt, vừa là biểu tượng văn hóa gắn bó với bao thế hệ. Mỗi giọt mắm không chỉ mang theo vị mặn của biển khơi, mà còn gói ghém cả sự cần cù, khéo léo và niềm tự hào của người dân xứ biển. Đến Phan Thiết, nếu chỉ ngắm biển mà chưa thử một lần nếm giọt nước mắm truyền thống, là còn thiếu đi một phần tinh túy. Và nếu mang về một chai nước mắm làm quà, bạn không chỉ đang trao tặng một món ăn – bạn đang gửi đi cả một mảnh hồn Việt.