TP. HCM là nơi lưu giữ nhiều lễ hội truyền thống mang đậm dấu ấn lịch sử và tín ngưỡng dân gian. Trong số đó, Lễ hội Đình Thần Thắng Tam là một trong những sự kiện văn hóa tiêu biểu, thể hiện sâu sắc lòng biết ơn của người dân đối với các bậc tiền hiền khai khẩn đất đai, cũng như khát vọng cầu an, cầu mùa của cư dân miền biển.

Đôi nét về ngôi đình Thần Thắng Tam

Đình Thần Thắng Tam là một trong những quần thể di tích lịch sử – văn hóa đặc sắc bậc nhất tại thành phố. Không đơn thuần là một ngôi đình, nơi đây bao gồm ba di tích chính: Đình Thần Thắng Tam, Lăng Ông Nam Hải và Miếu Bà Ngũ Hành – ba điểm tựa tâm linh quan trọng của cư dân miền biển. Tọa lạc tại vị trí “án sơn tụ thủy” đắc địa, lưng tựa núi, mặt hướng biển, đình không chỉ mang giá trị phong thủy mà còn tụ hội linh khí trời đất, là nơi gửi gắm niềm tin và lòng thành của biết bao thế hệ ngư dân.

Được khởi dựng từ năm 1820 dưới triều vua Minh Mạng, đình trải qua nhiều lần trùng tu để trở thành một công trình bề thế, mang đậm nét kiến trúc truyền thống Việt Nam. Đình là nơi thờ các vị tiền hiền có công khai khẩn vùng đất Thắng Tam xưa như Phạm Văn Dinh, Lê Văn Lộc và Ngô Văn Huyền. Trong khi đó, Lăng Ông Nam Hải thờ cúng Cá Ông – vị thần bảo hộ trên biển, còn Miếu Bà Ngũ Hành là nơi thờ Thiên Y A Na cùng các vị thần nữ đại diện cho ngũ hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ.

Không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng, Đình Thần Thắng Tam còn là nơi lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa quý báu. Với kiến trúc độc đáo, hệ thống bàn thờ phong phú, cùng sân khấu võ ca chuyên phục vụ nghệ thuật tuồng cổ vào mỗi dịp lễ, nơi đây đã trở thành điểm tham quan không thể bỏ qua đối với du khách gần xa. Năm 1991, cụm quần thể này đã được Bộ Văn hóa và Thông tin công nhận là Di tích Lịch sử Văn hóa cấp Quốc gia.

Nguồn gốc của lễ hội tại đình Thần Thắng Tam

Lễ hội Đình Thần Thắng Tam có nguồn gốc gắn liền với sự hình thành và phát triển của cộng đồng cư dân vùng đất Thắng Tam xưa. Theo sử liệu và truyền thống dân gian, ba vị tiền hiền là Phạm Văn Dinh, Lê Văn Lộc và Ngô Văn Huyền là những người đầu tiên có công khai khẩn, dựng nên ba làng cổ của vùng đất này.

Nhằm ghi nhớ công lao dựng làng lập ấp và bảo vệ cuộc sống cư dân ven biển, người dân đã lập nên Đình Thần Thắng Tam và tôn ba vị làm Thành hoàng bổn cảnh. Từ đó, lễ hội được hình thành như một nghi lễ hằng năm để tưởng niệm tiền nhân, đồng thời cầu cho quốc thái dân an, mùa màng thuận lợi, biển cả yên bình.

Lễ hội được tổ chức định kỳ vào các ngày 17 đến 20 tháng 2 âm lịch, khi mùa đánh bắt đầu vào vụ mới và cộng đồng ngư dân hướng về tín ngưỡng dân gian với lòng thành kính sâu sắc. Trải qua thời gian, cùng với sự phát triển của cộng đồng cư dân biển, lễ hội Đình Thần Thắng Tam dần mở rộng quy mô và nội dung. 

Không chỉ tưởng nhớ các vị khai sáng làng xưa, lễ hội còn tích hợp các yếu tố tín ngưỡng dân gian gắn liền với đời sống ngư dân, như việc thờ Cá Ông tại Lăng Ông Nam Hải và thờ Bà Ngũ Hành – các vị nữ thần trong tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam. Đó chính là cội rễ bền vững khiến lễ hội tồn tại, phát triển và trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa tâm linh của người dân hôm nay.

Các phần chính có trong lễ hội đình Thần Thắng Tam

Phần Lễ

Phần lễ mở đầu bằng nghi thức Khai nghinh Thủy tướng, được báo hiệu bằng ba hồi chiêng và ba hồi trống rền vang, như lời mời trang trọng gửi đến thần linh và tổ tiên. Ngay sau đó là lễ rước linh vị Cá Ông từ mũi Nghinh Phong về Đình Thần Thắng Tam. Đoàn rước do các bô lão dẫn đầu, mang theo long vị và tượng Cá Ông bằng giấy bồi dài khoảng 10 mét. Trong không khí trang nghiêm, đoàn diễu hành di chuyển từ Bãi Trước, qua các tuyến phố chính của thành phố, tiến về Lăng Ông Nam Hải. Tại đây, lễ dâng hương và đọc sớ được thực hiện, như lời báo cáo đã nghinh Ông về an vị tại làng.

Tiếp nối là chuỗi các nghi lễ truyền thống như lễ cúng tiền hiền, lễ tế các anh hùng liệt sĩ, lễ tỉnh sắc thần, lễ cầu ngư, lễ xây chầu Đại Bội… Mỗi nghi thức đều mang ý nghĩa linh thiêng, phản ánh tấm lòng thành kính của cư dân đối với tổ tiên, thần linh và những người có công khai khẩn, giữ gìn vùng đất này. Không khí phần lễ được giữ trang nghiêm từ đầu đến cuối, với sự tham gia đông đảo của người dân và các đoàn thể.

Phần Hội

Sau khi kết thúc các nghi thức tế lễ, phần hội được tổ chức với quy mô lớn, đậm chất dân gian và mang màu sắc lễ hội biển truyền thống. Người dân và du khách sẽ được hòa mình vào không khí náo nhiệt với nhiều trò chơi dân gian gắn liền với đời sống ngư nghiệp như gánh cá, câu cá, bơi biển, đan lưới… Mỗi hoạt động đều thể hiện sự cần mẫn, khéo léo và tinh thần đoàn kết của người dân miền biển. Không khí lễ hội thêm phần sôi động với các tiết mục múa lân sư rồng, diễn tuồng, hát bội, hát bả trạo, tái hiện sinh động hình ảnh văn hóa dân gian miền Nam xưa.

Đặc biệt, trong đoàn rước lễ, các nhân vật hóa trang như Phúc – Lộc – Thọ, Tề Thiên Đại Thánh, Sa Tăng, Bát Giới xuất hiện rộn ràng bên cạnh kiệu Ông, làm tăng thêm nét duyên dáng và thu hút cho lễ hội. Đoàn người, trong trang phục truyền thống tươi tắn, đi qua các tuyến đường lớn của thành phố như Lê Lợi, Quang Trung, Trưng Trắc, Hoàng Hoa Thám, rồi ra mũi Nghinh Phong làm lễ hướng biển, trước khi quay trở lại đình Thắng Tam.

Phần hội không chỉ là không gian để vui chơi, giải trí mà còn là dịp để cộng đồng thêm gắn kết, cùng nhau lan tỏa giá trị của một lễ hội truyền thống mang đậm bản sắc địa phương. Lễ hội Đình Thần Thắng Tam, qua cả phần lễ và hội, chính là minh chứng sống động cho sự hòa quyện giữa tín ngưỡng dân gian và đời sống tinh thần phong phú của ngư dân.

Lễ hội Đình Thần Thắng Tam vừa là một sự kiện văn hóa mang đậm màu sắc truyền thống của cư dân miền biển, vừa là biểu tượng của lòng tri ân, sự gắn kết cộng đồng và niềm tin tâm linh trường tồn qua nhiều thế hệ. Việc duy trì và phát huy giá trị lễ hội không chỉ góp phần bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể quý báu, mà còn mở ra cơ hội quảng bá sâu rộng hình ảnh thành phố – nơi hội tụ giữa truyền thống và hiện đại, giữa tín ngưỡng và bản sắc dân tộc.