Trong tiết trời mát mẻ của những ngày chuyển mùa từ hạ sang thu, từng đoàn du lịch đến với cung đường Tú Lệ - Mù Cang Chải đều dừng chân tại chân đèo Khau Phạ, nơi bản Nà Lóng rộn rã tiếng chày giã cốm của đồng bào Thái.
Xã Tú Lệ cách thị trấn Mù Cang Chải khoảng 60km, dọc theo hướng về Nghĩa Lộ. Cứ khi nào bắt đầu ngửi thấy mùi cốm non thơm dịu dàng cùng tiếng chày đập đều đặn hai bên đường, là bạn đã đến được Tú Lệ rồi đó!
Những hộ làm cốm ở Nà Lóng đều đầu tư và đặt cối giã cốm ở vị trí thuận tiện cho khách du lịch có thể nhìn ngắm và tham gia vào quá trình làm cốm. Dọc hai bên đường quốc lộ đoạn thôn Nà Lóng có tới trên 40 hộ có cối giã cốm, du khách vẫn quen gọi là "làng cốm”.
Khách du lịch thử giã cốm
Vì cốm được làm từ lúa non, nên trong năm chỉ có mùa thu – trong khoảng tháng 9, tháng 10 là người dân Tú Lệ mới được làm cốm. Đây cũng là thời điểm rộn ràng nhất của khắp các thôn bản, khi mà nhà nào cũng nô nức làm những mẻ cốm thơm ngon. Từ người già, thanh niên đến trẻ nhỏ, ai nấy đều háo hức cho một mùa cốm mới.
Mùa lúa chín Mù Cang Chải
Cốm Tú Lệ không dẻo như cốm Vòng ở đất Hà thành, nhưng nó lại có cái “chất” riêng, bởi hấp thụ được khí trời, mây núi, thêm cái không gian thưởng thức mộc mạc. Chúng ta đều từng ăn cốm, thích cốm, hít hà mùi cốm mỗi khi thu về, nhưng không phải ai cũng biết rằng cốm là kết quả của một quá trình làm việc cẩn thận và tỉ mỉ đến thế.
Để làm ra những hạt cốm xanh mướt, dẻo dai , mỏng nhẹ có hương thơm dịu dàng. bà con dân tộc Thái nơi đây đã phải rất công phu. Ngay từ sáng sớm, những người dân trong thôn bản đã ra đồng lựa chọn những bông lúa còn ngậm sữa thời kỳ đang uốn câu, dùng liềm nhanh tay hái để làm sao kịp về làm trọn một mẻ cốm trong ngày. Đặc biệt, lúa vừa hái xong phải làm cốm ngay, có thế hạt cốm mới được tươi nguyên và xanh mướt.
Làm cốm cũng cần phải chọn lọc cẩn thận. Lúa để làm cốm không được vò hay đập mà phải tuốt, sàng bỏ rơm và những hạt thóc lép, đem đãi qua nước rồi cho vào chảo rang. Thóc rang xong, người làm cốm đợi nguội rồi cho từng mẻ vào cối giã. Từng mẻ cốm ra lò, những người phụ nữ tiếp tục dùng sàng để lựa chọn những hạt cốm đẹp nhất có màu xanh rồi dùng lá dong gói lại để giữ mùi thơm, đảm bảo cho những hạt cốm thật dẻo.
Với người dân Tú Lệ, cốm không chỉ là một món đặc sản, mà nhiều hơn thế, cốm đã trở thành một biểu tượng văn hóa. Người dân nơi đây trân trọng từng hạt cốm như một niềm tự hào của cả thôn.
